Chánh Niệm Là Gì?
Chánh niệm là một phương pháp tu tập cổ truyền trong đạo Phật, vẫn rất thích hợp với đời sống hiện tại của chúng ta. Nó không chỉ là việc trở thành một Phật tử, mà là sự tỉnh thức dậy, biết sống hòa hợp với chính mình và thế giới chung quanh. Chánh niệm có nghĩa là ta biết tự nhìn lại mình, ý thức được tính chất toàn vẹn của mỗi giây phút, và trên hết, tiếp xúc được với thực tại đang xảy ra.
Giới Hạn Của Trạng Thái Tỉnh Thức Bình Thường
Theo quan điểm Phật giáo, trạng thái tỉnh thức của một người bình thường rất có giới hạn, giống như của một người nằm mộng. Thiền tập giúp đánh thức ta dậy từ giấc ngủ mê của những tập quán hành động máy móc vô ý thức, để ta có thể thật sự sống và sử dụng hết mọi khả năng của ý thức cũng như tiềm thức. Kinh nghiệm từ các bậc thánh nhân, Yoga, thiền sư cho thấy việc tự quán sát mình sâu sắc có thể đem lại lợi ích lớn lao, giúp làm quân bình một nền văn hóa luôn muốn chiếm hữu thay vì ý thức ta là một phần của thiên nhiên.
Sức Mạnh Của Chánh Niệm
Chánh niệm còn được gọi là trái tim của thiền quán. Trên căn bản, chánh niệm là một ý niệm hết sức đơn giản nhưng sức mạnh của nó nằm ở việc thực hành và áp dụng. Chánh niệm có nghĩa là chú ý theo một đường lối đặc biệt: có mục đích, ở trong giây phút hiện tại và không phán xét. Sự chú ý này sẽ nuôi dưỡng một ý thức rộng lớn, sáng tỏ và biết chấp nhận thực tại. Chánh niệm đánh thức ta nhận thấy sự thật rằng sự sống của ta chỉ có mặt trong giây phút hiện tại này mà thôi. Nếu thiếu chánh niệm, ta bỏ qua những điều quý báu nhất và những cơ hội trưởng thành.
Hậu Quả Của Việc Thiếu Chánh Niệm
Khi thiếu chánh niệm trong giờ phút hiện tại, những thói quen và tập quán vô ý thức có thể tạo nên nhiều vấn đề, thường bị thúc đẩy bởi sự sợ hãi và bất an sâu xa. Những vấn đề này tích tụ có thể gây cảm giác bị mắc kẹt, xa lìa thực tại và đánh mất niềm tin vào khả năng giải thoát của chính mình. Chánh niệm là phương pháp tu tập giản dị nhưng có năng lực vô song, giúp ta thoát ra và tiếp xúc lại được với tuệ giác và sự sống của mình, làm chủ lại đường hướng và phẩm chất của đời mình.
Chánh Niệm: Con Đường Giải Thoát Phổ Quát
Chìa khóa của con đường giải thoát này có gốc rễ trong đạo Phật, đạo Lão và Yoga, nhưng cũng tìm thấy trong công trình của những người Tây phương như Emerson, Thoreau, Whitman, và trong tuệ giác của người Da đỏ. Đó chính là sự ý thức được tính chất quý báu của giây phút hiện tại và nuôi dưỡng một mối liên hệ mật thiết với thực tại bằng một sự chú ý liên tục và thận trọng. Thái độ này hoàn toàn khác hẳn với khi ta xem cuộc sống này là bình thường và đương nhiên. Thói quen hy sinh giây phút hiện tại cho tương lai đẩy ta vào thế giới của thất niệm, làm mất đi ý thức về màn lưới chằng chịt nối liền mọi sự sống.
Chánh Niệm Không Phải Là Tôn Giáo
Sự thất niệm bao gồm việc thiếu ý thức và thiếu hiểu biết về bản tâm ta, làm cho sự sống và mối tương quan trở nên giới hạn. Mặc dù nhiều người cho rằng những vấn đề căn bản này thuộc lãnh vực tôn giáo, chánh niệm thật ra không dính dáng gì đến tôn giáo, ngoại trừ trong ý nghĩa cơ bản của danh từ ấy như một phương tiện để tiếp xúc với sự huyền nhiệm của sự sống và ý thức mối liên hệ mật thiết với hiện hữu chung quanh ta. Khi ta biết chú ý một cách cởi mở, không để bị chi phối bởi sự ưa thích, ghét bỏ, ý kiến, phê bình hay mong ước, những cơ hội mới sẽ xuất hiện giúp ta thoát khỏi sự trói buộc của vô thức.
Chánh Niệm: Nghệ Thuật Sống Tỉnh Thức
Jon Kabat-Zinn khẳng định chánh niệm là một nghệ thuật sống tỉnh thức. Bạn không cần phải là một Phật tử hay một nhà Yoga mới có thể thực tập chánh niệm. Trong Phật giáo, điểm quan trọng nhất là ta phải biết trở về với chính mình, chứ không nên cố gắng trở thành một cái gì khác. Buddha có nghĩa là một người tỉnh thức, một người đã thấy được tự tánh của mình. Vì vậy, thực tập chánh niệm không hề xung đột với bất cứ tín ngưỡng hay truyền thống nào - dù là tôn giáo hay khoa học - và không đòi hỏi ta phải tin vào một hệ thống tư tưởng hay chủ nghĩa nào hết. Chánh niệm chỉ đơn giản là một phương pháp cụ thể giúp ta tiếp xúc được với chính mình một cách trọn vẹn hơn, qua một quá trình tự quán chiếu, tự xét soi và hành động có ý thức. Nền tảng của chánh niệm phải là lòng từ ái, hiểu biết và nuôi dưỡng, hay còn có thể nghĩ đến nó như một lòng nhân từ.
Trích lời một học trò: “Khi tôi là một Phật tử thì cha mẹ, bạn bè tôi ai cũng cũng lấy làm khó chịu. Thế nhưng khi tôi là một vị Phật, thì mọi người đều hạnh phúc.”