Giới thiệu: Cuộc Trở Lại Của Chàng Thanh Niên
Sau ba năm, chàng thanh niên trở lại thư phòng của triết gia, tuyên bố sẽ từ bỏ tư tưởng Adler vì cho rằng nó không thực tế, đặc biệt là phương châm giáo dục “không khen ngợi cũng không mắng mỏ”. Triết gia khẳng định chàng thanh niên đã hiểu lầm sâu sắc về Adler và rằng việc hiểu đúng triết lý này đòi hỏi “can đảm” và “tình yêu”. Cuộc đối thoại hứa hẹn sẽ là chuyến thăm cuối cùng, nơi chàng trai quyết định sẽ từ bỏ Adler hoặc tiến xa hơn trên con đường nhận thức.
PHẦN THỨ NHẤT: NGƯỜI KHÁC XẤU XA, TA TỘI NGHIỆP
Tâm lý học Adler Có Phải Là Tôn Giáo?
Chàng thanh niên nghi ngờ tâm lý học Adler là tôn giáo do tính chất lý tưởng hóa và thiếu khoa học. Triết gia giải thích rằng Adler là một triết học, không phải tôn giáo. Triết học luôn tìm kiếm và đặt câu hỏi về tri thức mà không dừng lại ở một chân lý cố định, trong khi tôn giáo giải thích thế giới bằng những câu chuyện có nhân vật chính. Mục đích của triết học là liên tục “làm triết học”, một thái độ sống chứ không phải một bộ môn học thuật tĩnh tại.
Mục Tiêu Của Giáo Dục Là “Tự Lập”
Chàng thanh niên chất vấn về “phân chia nhiệm vụ” của Adler trong giáo dục: nếu việc học là nhiệm vụ của trẻ, vậy vai trò của giáo viên là gì? Triết gia làm rõ rằng giáo dục không phải là “can thiệp” mà là “hỗ trợ” trẻ tự lập. Mục tiêu cuối cùng của giáo dục là giúp trẻ tự chủ, sống hài hòa với xã hội, ý thức được năng lực của bản thân và coi mọi người là bạn. Giáo viên cần trang bị cho trẻ “tri thức về người” để sống hạnh phúc trong tập thể.
Tôn Trọng Nghĩa Là “Nhìn Nhận Người Đó Như Chính Họ”
Xuất phát điểm của giáo dục là “tôn trọng”. Tôn trọng không phải là ngưỡng mộ, sợ hãi hay phục tùng, mà là khả năng “nhìn nhận người đó như chính họ”, công nhận họ là tồn tại độc lập và độc nhất vô nhị. Sự tôn trọng vô điều kiện này là nền tảng để khích lệ lòng can đảm của trẻ, giúp chúng chấp nhận bản thân và bắt đầu con đường tự lập.
Hãy Quan Tâm Tới “Những Điều Người Khác Quan Tâm”
Để thể hiện sự tôn trọng, cần “quan tâm tới những điều người khác quan tâm”. Triết gia nhấn mạnh cần “nhìn bằng mắt người khác, nghe bằng tai người khác và cảm nhận bằng tâm hồn của người khác”, một định nghĩa về cảm thức cộng đồng.
Nếu Có “Cùng Một Trái Tim Và Cùng Một Cuộc Đời”
Để thực hành cảm thức cộng đồng, cần có “thấu cảm”. Thấu cảm là kỹ năng tưởng tượng mình có cùng một tâm hồn và cuộc đời như người khác, từ đó hiểu được vấn đề và cách họ đối diện. Đây là một kỹ năng có thể học được.
Lòng Can Đảm Dễ Lây, Sự Tôn Trọng Cũng Dễ Lây
Triết gia tin rằng khi giáo viên tôn trọng học trò như những tồn tại bình đẳng, lòng can đảm và sự tôn trọng sẽ “dễ lây”. Giáo viên là người cần đi bước đầu tiên trong việc thể hiện sự tôn trọng vô điều kiện, bất chấp kết quả.
Lý Do Thực Sự Của Việc “Không Thể Thay Đổi”
Triết gia nhắc lại “thuyết mục đích” của Adler: con người sống theo “mục đích” hiện tại, không bị “nguyên nhân” trong quá khứ điều khiển. Việc không thay đổi bản thân là vì không thực sự muốn thay đổi, bởi “thay đổi chính là chết” – từ bỏ “bản thân từ trước đến giờ” để tái sinh thành “bản thân mới mẻ”.
“Hiện Tại” Của Cậu Sẽ Quyết Định Quá Khứ
Theo Adler, quá khứ không tồn tại khách quan mà được “hiện tại” của mỗi người gán ý nghĩa và nhuộm màu. Con người là những nhà biên tập câu chuyện đời mình, thoải mái viết lại quá khứ để chứng minh cho sự hợp lý của “tôi hiện tại”.
Người Khác Xấu Xa, Ta Tội Nghiệp
Con người thường tập trung vào việc than vãn “người khác xấu xa” hoặc “ta tội nghiệp”. Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi mà chúng ta cần giải quyết là “giờ phải làm gì?”, thay vì chìm đắm trong bi kịch hoặc đổ lỗi cho hoàn cảnh.
Không Có “Phép Mầu” Trong Tâm Lý Học Adler
Tâm lý học Adler không phải phép màu mà là “tâm lý học xoay quanh tri thức về người, mang tính khoa học, mang tính xây dựng dựa trên lòng tôn trọng đối với con người”. Nó đòi hỏi sự nỗ lực và quyết tâm từ mỗi cá nhân.
PHẦN THỨ HAI: TẠI SAO LẠI PHỦ ĐỊNH “THƯỞNG PHẠT”?
Lớp Học Là Quốc Gia Dân Chủ
Triết gia khẳng định lớp học nên được coi là một quốc gia dân chủ, nơi học sinh nắm chủ quyền. Luật lệ cần được xây dựng dựa trên sự thống nhất của học sinh và áp dụng bình đẳng. Giáo viên không phải người lãnh đạo độc tài, và một lớp học rối loạn là dấu hiệu của một “quốc gia độc tài mục rữa”.
Không Được Khen Ngợi Cũng Không Được Mắng Mỏ
Adler phủ định cả khen ngợi và mắng mỏ. Mắng mỏ không hiệu quả vì trẻ có thể không biết hành vi đó là sai, hoặc thậm chí coi việc bị mắng là cách để thu hút sự chú ý và chứng tỏ mình đặc biệt. Mắng mỏ không ngăn chặn được hành vi sai trái mà còn gây coi thường.
Mục Đích Của Hành Động Quậy Phá Là Gì?
Tâm lý học Adler chia 5 giai đoạn của hành động quậy phá, tất cả đều bắt nguồn từ mục đích “có được một chỗ đứng đặc biệt trong tập thể”:
- Mong muốn được tán thưởng: Trẻ làm “việc tốt” để được khen, giành vị trí đặc quyền. Nếu không được khen, sẽ mất động lực.
- Thu hút sự chú ý: Khi không được khen, trẻ tìm cách nổi bật bằng hành vi sai trái để có chỗ đứng.
- Tranh giành quyền lực: Trẻ khiêu khích, tuyên chiến để chứng tỏ quyền lực. Giải pháp là rời khỏi sân đấu của chúng, không chấp nhận thách thức.
- Trả đũa: Khi không giành được quyền lực, trẻ tìm cách trả đũa những người không thừa nhận mình, mong muốn “sự ghét bỏ”. Biểu hiện có thể là đeo bám, tự làm tổn thương. Lúc này cần sự giúp đỡ của chuyên gia.
- Chứng tỏ sự vô dụng: Trẻ tuyệt vọng, từ chối mọi nhiệm vụ, chứng tỏ mình vô dụng để không bị kỳ vọng và không bị tổn thương thêm. Đây là giai đoạn khó xử lý nhất, cần chuyên gia.
Nếu “Phạt” Liệu “Tội” Có Mất Đi
Triết gia khẳng định mắng mỏ không phải công cụ hiệu quả trong giáo dục. Việc giáo viên “lúc nào cũng” phải mắng là bằng chứng cho thấy sự không hiệu quả. Trẻ coi bị mắng là cách chứng minh mình đặc biệt và thu hút sự chú ý.
Sự Giao Tiếp Mang Tên Bạo Lực
Bạo lực (bao gồm mắng mỏ) là phương tiện giao tiếp dễ dàng nhưng thiếu chín chắn. Nó không tốn thời gian nhưng không hiệu quả, không mang lại sự tôn trọng mà chỉ gây coi thường. Giáo viên nên tập trung vào “mục đích” của hành vi và “giờ phải làm gì”, không nên đóng vai quan tòa.
Giận Dữ Đồng Nghĩa Với Mắng Mỏ
Triết gia cho rằng giận dữ là cảm xúc chia rẽ con người. Khi giáo viên mắng mỏ học trò (dù có tính toán hay không), đó vẫn là một hình thức bạo lực, thể hiện sự thiếu chín chắn. Điều này khiến học sinh không tôn trọng và thậm chí coi thường giáo viên.
Có Thể Tự Lựa Chọn Cuộc Đời
Con người có khả năng tự quyết định cuộc đời mình. “Trạng thái chưa trưởng thành” (không tự lập) là do thiếu can đảm sử dụng năng lực. Người lớn thường cản trở sự tự lập của trẻ vì sợ mất quyền kiểm soát hoặc tránh trách nhiệm. Giáo dục cần “hỗ trợ tự lập”, không đặt trẻ vào vị trí “dựa dẫm” hay “vô trách nhiệm”. Hạnh phúc nằm ở cảm giác cống hiến.
PHẦN THỨ BA: TỪ NGUYÊN LÝ CẠNH TRANH ĐẾN NGUYÊN LÝ HỢP TÁC
Hãy Phủ Định “Dạy Bằng Cách Khen”
Chàng thanh niên bảo vệ việc khen ngợi vì nó mang lại niềm vui và động lực học tập. Anh tin rằng dù mục đích ban đầu là “để được khen”, trẻ sẽ dần nhận ra niềm vui thực sự của việc học và tự lập.
Khen Thưởng Sẽ Sinh Ra Cạnh Tranh
Triết gia phản đối khen ngợi vì nó sẽ sinh ra “cạnh tranh” trong tập thể, biến người khác thành “kẻ thù”. Cạnh tranh làm nảy sinh mưu mẹo, gian dối và không cho phép con người chúc mừng thắng lợi của đối thủ.
Căn Bệnh Của Tập Thể
Hành động quậy phá của học sinh không phải vấn đề cá nhân mà là triệu chứng của “căn bệnh viêm phổi” (quy luật cạnh tranh) của cả tập thể. Giải pháp là loại bỏ thưởng phạt, nhổ sạch mầm mống cạnh tranh, và xây dựng lớp học theo nguyên lý hợp tác và mối quan hệ hàng ngang (bình đẳng). Adlerian Psychology là “tâm lý học của chủ nghĩa dân chủ”.
Cuộc Đời Bắt Đầu Từ Sự “Không Trọn Vẹn”
Con người sinh ra yếu ớt về thể chất, sống với phức cảm tự ti. Tuy nhiên, chính sự yếu ớt này lại thúc đẩy con người xây dựng tập thể, hợp tác và phát triển văn minh. Nỗi sợ cô độc là động lực tìm kiếm “sự kết nối”. Cảm thức cộng đồng là đặc tính cố hữu trong căn tính con người, không phải thứ cần học mà là thứ cần khơi dậy từ bên trong.
Can Đảm “Là Chính Mình”
Việc được khen ngợi hay thừa nhận từ bên ngoài chỉ mang lại “giá trị” nhất thời, không bền vững. Cần tự thừa nhận bản thân và có “lòng can đảm dám bình thường”. Coi trọng giá trị của việc “là chính mình” dù không đặc biệt hay nổi bật, thay vì so sánh bản thân với người khác.
Hành Động Quậy Phá Đó Hướng Về “Cậu”
Triết gia khẳng định hành động quậy phá của học sinh hướng trực tiếp về giáo viên, không phải vấn đề của gia đình. Giáo viên cần giải quyết vấn đề trong mối quan hệ của mình với học sinh, vì trẻ đang cầu cứu “cậu”.
Tại Sao Con Người Lại Muốn Trở Thành “Đấng Cứu Thế”?
Mong muốn cứu rỗi người khác để cảm nhận giá trị của bản thân là “phức cảm cứu thế” (Messiah complex), một hình thái méo mó của phức cảm tự tôn. Triết gia cho rằng chàng thanh niên đang cố gắng được cứu rỗi thông qua việc cứu rỗi học trò. Cần tự mình nắm lấy hạnh phúc trước.
Giáo Dục Không Phải “Công Việc” Mà Là “Quan Hệ Bạn Bè”
Triết gia chỉ ra rằng mối quan hệ với học trò không phải là “công việc” mà là “quan hệ bạn bè”. Adler đã đối diện với những người đến tư vấn như một người bạn, và giáo viên cũng cần xây dựng mối quan hệ tương tự với học trò để giáo dục hiệu quả.
PHẦN THỨ TƯ: HÃY CHO ĐI, NẾU KHÔNG SẼ KHÔNG ĐƯỢC NHẬN LẠI
Mọi Niềm Vui Đều Bắt Nguồn Từ Quan Hệ Giữa Người Với Người
Mọi phiền muộn và niềm vui đều bắt nguồn từ quan hệ giữa người với người. Con người không thể sống đơn độc. “Nhiệm vụ cuộc đời” (công việc, bạn bè, tình yêu) chính là các nhiệm vụ trong mối quan hệ. Cảm thức cộng đồng được khơi dậy thông qua “quan hệ bạn bè”.
Tín Dụng Hay Tin Tưởng?
Triết gia phân biệt giữa “tín dụng” (lòng tin có điều kiện) và “tin tưởng” (tin người vô điều kiện). Quan hệ công việc dựa trên tín dụng, còn quan hệ bạn bè dựa trên tin tưởng. Triết gia coi chàng thanh niên là một triết gia ngang hàng, một người bạn mà ông tin tưởng vô điều kiện.
Tại Sao “Công Việc” Lại Trở Thành Nhiệm Vụ Cuộc Đời
Công việc là phương tiện sinh tồn và là “phân công công việc”. Con người yếu ớt phải hợp tác để sinh tồn, và phân công công việc là chiến lược độc đáo để bù đắp thiếu sót thể chất. “Nhiệm vụ công việc” là nhiệm vụ phân công công việc có tiền đề là sự kết nối và “tín dụng” lẫn nhau.
Nghề Nghiệp Không Có Sang Hèn
Trong phân công công việc, không có sự sang hèn trong nghề nghiệp. Mọi công việc đều có giá trị như nhau. Giá trị của con người được quyết định bởi “thái độ nỗ lực” với công việc, không phải bởi công việc đó là gì.
Quan Trọng Là Sử Dụng Những Gì Được Trao Cho Như Thế Nào
“Tôn trọng” đồng nghĩa với “tin tưởng” vô điều kiện. Quan hệ công việc dựa trên tín dụng sẽ không thể tôn trọng học trò thực sự. Có thể tin tưởng và tôn trọng bất cứ ai, vì điều đó phụ thuộc vào quyết tâm của bản thân, không phải môi trường hay đối tượng.
Cậu Có Bao Nhiêu Bạn Thân?
Con người thường đeo “mặt nạ xã giao” để bảo vệ bản thân và giữ gìn mối quan hệ. Bạn thân là người có thể cởi bỏ mặt nạ và tin tưởng vô điều kiện. Triết gia khẳng định mình tin tưởng chàng thanh niên như một người bạn thân.
“Tin Tưởng” Trước
Tin tưởng là một hành động chủ động. Để được người khác tin, cần tin họ trước, vô điều kiện, ngay cả khi họ không có ý định tin mình. Quá tin vào “chính nghĩa” của bản thân rất nguy hiểm, vì “chính nghĩa” không phải tuyệt đối.
Con Người Vĩnh Viễn Không Thể Hiểu Nhau
Vì con người không thể hiểu hết nhau, nên chỉ còn cách tin tưởng nhau. “Hãy yêu người thân cận như yêu chính mình” hàm ý rằng không yêu bản thân thì không thể yêu hay tin tưởng người khác. Cố chấp với bản thân là biểu hiện của việc không chấp nhận chính mình.
“Những Ngày Bình Thường” Là Thử Thách Cuộc Đời
Cảm thức cộng đồng ra đời từ kinh nghiệm chiến tranh của Adler, với niềm tin con người có thể ngăn chặn chiến tranh bằng cách nuôi dưỡng ý thức bạn bè. Cần bắt đầu từ việc tin tưởng những người ở ngay trước mắt mình, trở thành bạn của họ. Thử thách thực sự không phải ở những sự kiện lớn, mà là ở lòng can đảm để bước tiếp trong những ngày bình thường.
Trao Đi Rồi Sẽ Nhận Được
Không đợi được tôn trọng hay yêu thương, mà hãy tôn trọng và tin tưởng trước – đó là hành vi “trao đi”. Cần có tâm hồn phong phú để trao đi, không trở thành kẻ ăn mày tình cảm. Tình yêu là nhiệm vụ nghiêm khắc nhất, đòi hỏi lòng can đảm.
PHẦN THỨ NĂM: HÃY CHỌN CUỘC ĐỜI YÊU THƯƠNG
Không Thể “Rơi Vào” Tình Yêu
Tình yêu không phải là một cảm xúc tự phát hay định mệnh mà chúng ta “rơi vào”. Tình yêu là một cảm xúc có thể vun đắp bằng sức mạnh của ý chí từ con số không. “Rơi vào tình yêu” giống như ham muốn sở hữu và chinh phục.
Từ “Nghệ Thuật Được Yêu” Thành “Nghệ Thuật Yêu”
Adler quan tâm đến mối quan hệ sau khi kết hôn, coi đó là xuất phát điểm thực sự của tình yêu. Ông nhất quán nói về “nghệ thuật yêu người khác” theo cách chủ động. Được yêu khó, nhưng “yêu người khác” còn khó hơn gấp nhiều lần.
Tình Yêu Là “Nhiệm Vụ Do Hai Người Thực Hiện”
Con người được học về nhiệm vụ của một người và nhiệm vụ chung của nhiều người, nhưng lại không được học về “nhiệm vụ do hai người thực hiện” - đó là tình yêu. Tình yêu là nhiệm vụ thực hiện một cuộc đời hạnh phúc, và hạnh phúc chính là cảm giác cống hiến.
Hãy Thay Đổi “Chủ Ngữ” Của Cuộc Đời
Quan hệ công việc mưu cầu “hạnh phúc của tôi”. Quan hệ bạn bè mưu cầu “hạnh phúc của anh”. Tình yêu xây dựng “hạnh phúc của chúng ta”, không thể tách rời, đặt “chúng ta” lên trên “tôi” và “anh”. Khi biết đến tình yêu thật sự, “chủ ngữ của cuộc đời” vốn là “tôi” sẽ chuyển thành “chúng ta”.
Tự Lập Nghĩa Là Rời Bỏ “Tôi”
Tình yêu là sự giải phóng khỏi “tôi”. Trẻ con cai trị thế giới bằng “sự yếu ớt” của mình (“đứa trẻ được nuông chiều”). Tự lập là thoát khỏi bản tính ích kỷ, từ bỏ việc mình là “trung tâm thế giới”. Nhờ tình yêu, chúng ta tự lập, đón nhận thế giới và mở rộng “chúng ta” thành cả cộng đồng và nhân loại, tức là cảm thức cộng đồng.
Tình Yêu Dành Cho “Ai”
Trẻ em chọn “lối sống để được yêu thương” như một chiến lược sinh tồn ích kỷ. Tự lập không phải vấn đề kinh tế hay công việc, mà là lối sống và thái độ đối với cuộc đời. Chúng ta trở thành người lớn nhờ yêu thương người khác.
Làm Thế Nào Để Giành Được Tình Yêu Của Cha Mẹ
Thứ tự anh em trong gia đình có thể ảnh hưởng đến khuynh hướng tính cách (con cả: bảo thủ, con thứ: cách mạng, con út: khác biệt). Cha mẹ không nên yêu con quá mức vì đó có thể thành công cụ kiểm soát. Để tự lập, cần có tình yêu của riêng mình, chủ động yêu.
Con Người Sợ Yêu
Con người sợ yêu vì sợ bị tổn thương, đau khổ, và vì không yêu được chính bản thân mình. Phức cảm tự ti trở thành lý lẽ bao biện cho việc không thực hiện nhiệm vụ. Cần “phân chia nhiệm vụ” và “yêu trước”, không đòi hỏi sự đảm bảo trong tình yêu.
Không Có Người Yêu Định Mệnh
Adler không thừa nhận “người yêu định mệnh”. Con người đòi hỏi người yêu định mệnh để gạt bỏ các ứng cử viên khác, lảng tránh mối quan hệ thực sự và sống trong ảo tưởng. Đó là hành vi “chạy trốn khỏi mối quan hệ” bằng cách tạo ra hình mẫu lý tưởng.
Tình Yêu Là “Sự Quyết Đoán”
Kết hôn không phải là chọn đối tượng mà là chọn cách sống của mình. Có thể yêu bất cứ ai nếu có quyết tâm. Tình yêu là quyết tâm, phán đoán, lời hứa. Định mệnh là do chính bàn tay chúng ta tạo nên. Hãy “khiêu vũ điệu nhảy ‘hiện tại’” với bạn nhảy của mình, định mệnh bắt đầu từ đó.
Hãy Lựa Chọn Lại Lối Sống
Mong muốn “nhàn hạ” không phải là “muốn hạnh phúc”. Tình yêu mang nhiều trách nhiệm và khó khăn. Tình yêu là một hành vi cống hiến. Cần có “lòng can đảm dám hạnh phúc” để yêu và tự lập.
Hãy Cứ Tiếp Tục Đơn Giản
“Thế giới đơn giản, cuộc đời cũng vậy. Tuy nhiên, ‘tiếp tục đơn giản lại rất khó’”. Thử thách thực sự là lòng can đảm để bước tiếp mỗi ngày. Adler mong muốn tâm lý học của ông được làm mới và trở thành lẽ thường của con người, không bị gò bó trong học thuật.
Gửi Những Người Bạn Sẽ Xây Dựng Thời Đại Mới
Mọi mối quan hệ đều hình thành dựa trên tiền đề “chia ly”. Cần nỗ lực không ngừng nghỉ để hướng tới một cuộc “chia ly tốt nhất” trong mọi cuộc hội ngộ. “Sống hết mình ngay tại đây, vào lúc này” là cách để đạt được điều đó. Con người có thể thay đổi “cho đến ngày từ giã cõi đời”. Triết gia coi chàng thanh niên là người đồng hành, cùng xây dựng tương lai.