ĐẠO - CON ĐƯỜNG KHÔNG LỐI - OSHO

Lời người dịch

Sách của Osho là tập hợp các bài nói chuyện ngẫu hứng về tâm linh, được môn đệ biên tập lại từ băng ghi âm, ghi hình.
Nhấn mạnh việc giữ đúng giọng văn hoang dã, phi logic, nghịch lý, mâu thuẫn của Osho, không cố gắng làm cho nó logic hay tinh vi hơn.

Giới thiệu

Ngụ ngôn Đạo gia: Kể về một người trẻ muốn chiêm bái Lão Tử, được một cụ già hướng dẫn cách đi từng bước, nghỉ ngơi khi cần, và tận hưởng cảnh đẹp thay vì vội vã.
- Thông điệp cốt lõi: “Không ai có quyền năng bước đồng thời hai bước, mỗi lần anh chỉ có thể bước một bước mà thôi.” và “Tự thân hành trình là đích đến.”
Tư tưởng vô vi: Đạo tin vào việc buông trôi theo dòng sông cuộc đời, không cố gắng bơi ngược hay kiểm soát, vì mọi dòng sông đều đổ ra đại dương. Vô vi là con đường không lối, không bản đồ, không luật lệ.

1. Ai thật sự hạnh phúc?

Liệt Tử và chiếc sọ người: Liệt Tử chỉ vào chiếc sọ người 100 tuổi và hỏi môn đệ: “Chỉ ông ấy và ta biết rằng anh bất sinh bất diệt. Phải chăng ông ấy thật sự đau khổ, phải chăng chúng ta thật sự hạnh phúc?”
Bản chất chân lí: Chân lí không thể diễn giải bằng lý thuyết mà chỉ có thể ám chỉ qua ngụ ngôn, như ngón tay chỉ trăng. Liệt Tử là một nghệ sĩ, nhà thơ, không phải nhà lí thuyết.
Đạo – Con đường không lối: Đạo giáo là tôn giáo đề cao cá nhân, tự do, tự phát, không dựa vào tổ chức hay giáo điều. Con đường là do mỗi người tự tìm ra, không thể theo dấu vết của người khác.
Hạnh phúc và Bản ngã: Hạnh phúc là khi con người hợp nhất với cái toàn thể, không có bản ngã. Bản ngã là ảo tưởng của sự tách rời, dẫn đến bất hạnh.
Ngụ ngôn về chiếc áo của người hạnh phúc: Một vị vua tìm kiếm chiếc áo của người hạnh phúc. Sau nhiều tìm kiếm, ông gặp một người đàn ông nghèo khổ, trần truồng nhưng vô cùng hạnh phúc. Người này nói ông hạnh phúc vì không có gì, kể cả bản thân mình. Thông điệp: khi bạn không là gì, bạn sẽ trở thành tất cả.
Cái chết: Đối với Đạo, cái chết là sự buông bỏ bản ngã và những điều không thiết yếu. Thiền là cái chết tự nguyện. Sống có ý thức giúp ta chứng kiến cái chết, nhận ra sự bất sinh bất diệt của bản thân.

2. Người biết cách tự an ủi

Ngụ ngôn Khổng Tử và Vinh Khải Kì: Khổng Tử gặp Vinh Khải Kì, một ông lão nghèo khoác áo lông thô, vui vẻ ca hát. Khổng Tử hỏi lý do hạnh phúc và kết luận ông lão “biết tự an ủi mình”.
Niềm vui vô nguyên cớ: Osho nhấn mạnh niềm vui đích thực không có lí do, nó là trạng thái tự nhiên. Việc hỏi “vì sao hạnh phúc” là sai lầm, xuất phát từ tư duy nhân quả của Khổng giáo.
Hạnh phúc giả tạo qua so sánh: Các lí do hạnh phúc của Vinh Khải Kì (được làm người, sống thọ, nghèo khổ là cảnh thường) đều dựa trên sự so sánh với người khác, tạo ra niềm vui giả tạo, củng cố bản ngã.
An ủi và mãn nguyện: “An ủi” là sự hợp lí hóa, tạo bộ đệm để tránh né đau khổ. “Mãn nguyện” là trạng thái tích cực của sự hiện hữu không so sánh, không bản ngã. Ba trạng thái tâm trí: bất mãn (so sánh với người hơn), mãn nguyện giả (so sánh với người kém hơn), và mãn nguyện thật (không so sánh).
Sống qua hiện hữu: Cuộc sống chỉ có ý nghĩa qua sự hiện hữu, không qua sở hữu hay so sánh.

3. Không hối tiếc

Lâm Loại, người mót lúa: Khổng Tử phái Tử Cống hỏi Lâm Loại, một lão đạo sư gần trăm tuổi đang mót lúa và hát, liệu ông có hối tiếc gì không.
Trí huệ siêu lí: Đạo giáo tin rằng cuộc sống vượt xa lí trí. Tri thức chỉ là thông tin vay mượn, còn biết là trải nghiệm nội tại. Để biết, người ta phải buông bỏ tri thức và trở nên hồn nhiên.
Lâm Loại không hối tiếc: Ông lão nói không hối tiếc vì:
- Khi bé không học phép cư xử: Sống tự do, không làm nô lệ cho các quy tắc xã hội.
- Không cố tạo dấu ấn: Không có tham vọng, vì tham vọng luôn dẫn đến thất vọng.
- Không vợ không con: Được sống một mình trong sự tự do tuyệt đối, không bị ràng buộc.
- Cái chết sắp cận kề: Chết là trở về nhà, không có gì để sợ hãi. Đây là trí huệ bất khả tri – không khẳng định biết, chỉ tin tưởng vào cuộc sống.
Phản bác Khổng Tử: Tử Cống và Khổng Tử không hiểu được sự sâu sắc của ông lão. Khổng Tử nói ông lão “đã thấy lẽ, mà vẫn còn chưa thấy hết lẽ”, cho thấy sự giới hạn của trí tuệ Khổng giáo. Osho khẳng định chân lí là toàn bộ, không thể chia cắt.

4. Sống thì không có nghỉ ngơi

Triết lí là kẻ thù của chân lí: Ngôn từ và lí thuyết tạo ra rào cản, khiến con người xa rời thực tại và bất ổn. Im lặng mới là lối dẫn đến thực tại.
Tử Cống muốn nghỉ ngơi: Tử Cống chán ngán việc học tập lý thuyết, tìm đến Khổng Tử mong muốn được nghỉ ngơi.
Quan điểm Khổng Tử: Khổng Tử nói: “Sống thì không có nghỉ ngơi.” Cuộc đời là một cuộc chiến đấu không ngừng, và sự nghỉ ngơi chỉ có thể đến trong cái chết (“gò đất vồng cao trên nấm mồ”). Ông khuyến khích hi sinh hiện tại cho một tương lai mơ hồ.
Đạo – Nghỉ ngơi trong cuộc sống: Đạo giáo đề cao sự hợp tác với tự nhiên, sống trong “vô vi” – làm mà như không làm. Điều này cho phép con người tìm thấy sự nghỉ ngơi sâu sắc ngay trong cuộc sống, trở thành tâm điểm tĩnh lặng của cơn bão.
Cái chết và cuộc sống: Cái chết chỉ thực sự vĩ đại khi cuộc sống được sống một cách trọn vẹn và đích thực. Một cuộc đời giả tạo, kìm nén sẽ dẫn đến cái chết vô nghĩa.
Phê phán “quân tử”: Khổng Tử đề cao “quân tử” – một người tuân thủ quy tắc xã hội, sống theo khuôn mẫu và lý tưởng giả dối, không thể tìm thấy sự nghỉ ngơi hay hạnh phúc thực sự. Osho khuyến khích sống “vị kỷ thuần khiết” – sống chân thực với bản thân để tự mình hạnh phúc và lan tỏa hạnh phúc, không hi sinh cho người khác một cách cưỡng ép.

5. Tốt nhất là tĩnh lặng, tốt nhất là trống rỗng

Hai con đường đến chân lí:
- Via Affirmativa (Con đường khẳng định): Dựa trên nỗ lực, khổ hạnh, tìm kiếm Thượng đế (ví dụ: Jesus, Mohammed).
- Via Negativa (Con đường phủ định): Dựa trên buông trôi, không nỗ lực, chờ đợi Thượng đế đến (ví dụ: Lão Tử, Phật).
- Thiền là chìa khóa của con đường phủ định; cầu nguyện là trở ngại (vì nó thể hiện sự phụ thuộc và không thể ở một mình).
Trống rỗng (Shunya): Là mục tiêu tối thượng. Trống rỗng không có giá trị theo nghĩa thông thường, nhưng nó là vô giá bởi nó là bản chất, là vĩnh hằng, là nơi mọi thứ tuôn chảy qua. Nó có nghĩa là vứt bỏ quá khứ, vứt bỏ bản ngã, nhận ra rằng bạn “không là ai cả” để rồi biết mình là “tất cả”.
- Ngụ ngôn Thợ đóng xe Biển: Kể về người thợ nói rằng sách của vua chỉ là “cặn bã của người xưa” vì kĩ năng thực sự không thể dạy bằng lời, phải trải nghiệm. Điều này nhấn mạnh sự vô ích của tri thức lý thuyết và giá trị của kinh nghiệm trực tiếp.
Tĩnh lặng: “Tốt nhất là tĩnh lặng” nghĩa là không có dục vọng, không hy vọng, không tham vọng. Dục vọng là gốc rễ của ý nghĩ. Khi dục vọng biến mất, tâm trí tự động tĩnh lặng, không cần các bài tập hay kĩ thuật từ bên ngoài (vì chúng chỉ tạo ra sự tĩnh lặng giả tạo).
Nơi trú ngụ: Trong tĩnh lặng và trống rỗng, ta tìm thấy ngôi nhà của chính mình. Ban đầu, việc giao tiếp, “nhận và cho” khiến ta mất đi không gian bên trong. Nhưng mục tiêu cuối cùng của Đạo là đạt đến trạng thái “hoa sen” – ở giữa dòng đời mà vẫn giữ được sự tĩnh lặng và một mình.
Gương tâm lí: Con người thường sợ đối mặt với bản thân thật sự (không gian trống rỗng) và thích nhìn vào những hình ảnh lý tưởng hóa về bản thân. Osho khuyến khích vứt bỏ mọi lý tưởng để chấp nhận bản thân như nó vốn thế, dù ban đầu có thể là “địa ngục”, để rồi tìm thấy “thiên đàng” bên trong.

6. Theo luật, cởi mở với đạo

Khoa học và Khổng Tử trong Đạo: Khoa học và trí tuệ là những bộ phận hữu ích của Đạo (thực tại bao la), nhưng chúng trở nên nguy hiểm khi tự nhận là toàn bộ chân lí. Đạo (tình yêu) bao la hơn Torah (luật).
Kỉ luật và Tình yêu: Kỉ luật bên ngoài (ép buộc) giết chết sự nhạy cảm và tình yêu. Kỉ luật bên trong (từ nhận thức và hiểu biết) làm nảy sinh tình yêu đích thực – tình yêu không phải là chiếm hữu, ghen tuông mà là sự chia sẻ năng lượng dồi dào từ bên trong.
Đạo không phải là sự tin tưởng: Đạo không phải là một hệ thống niềm tin, mà là sự buông bỏ mọi niềm tin và không niềm tin để trực tiếp tiếp xúc với cuộc sống, trở thành Đạo.
Không can thiệp: Khi ta ngừng can thiệp vào cuộc sống của chính mình (buông bỏ các lý tưởng về bản thân), ta sẽ tự động ngừng can thiệp vào cuộc sống của người khác. Sự can thiệp là bệnh của bản ngã.
Nhà trị liệu theo Đạo: Một nhà trị liệu theo Đạo sẽ là một sự hiện diện yêu thương, một chất xúc tác, không cố gắng thay đổi bệnh nhân, mà giúp họ kết nối lại với nguồn chữa lành tự nhiên bên trong mình. Đó là “vô vi” trong trị liệu.
Đạo nhân và kẻ lười biếng: Osho làm rõ sự khác biệt giữa “Đạo nhân” (có vẻ ngoài bất hoạt nhưng bên trong đầy nhận thức và năng lượng) và “kẻ lười biếng” (đờ đẫn, vô trách nhiệm). Lười biếng ít nguy hiểm hơn bản ngã, nhưng Đạo nhân hướng tới sự toàn vẹn, chỉ làm những điều tuyệt đối cần thiết, chứ không phải bất hoạt do thiếu nhận thức.
Luôn chọn cái mới và trưởng thành: Hãy luôn cởi mở với cái mới, giải phóng bản thân khỏi tri thức cũ, sống hồn nhiên như trẻ thơ. Mục tiêu không phải là sự hoàn hảo (một lí tưởng chết) mà là sự trọn vẹn – sống mọi cảm xúc, mọi trải nghiệm một cách toàn diện và có nhận thức.

Mục lục