Giới thiệu: Trung Quốc và Sự Thay Đổi Trật Tự Thế Giới
Phần giới thiệu mở đầu bằng sự kiện Olympic Bắc Kinh 2008, một chiến dịch PR khổng lồ giúp định hình hình ảnh Trung Quốc là một cường quốc hiện đại, tự tin. Sự kiện này trùng hợp với cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008, khi Trung Quốc nổi lên như “vị cứu tinh” của nền kinh tế thế giới nhờ dự trữ ngoại tệ dồi dào và sự can thiệp của nhà nước.
- Sự trỗi dậy của G2: Mối quan hệ Washington-Bắc Kinh có thể định hình tương lai thế giới.
- Chiến lược bành trướng: Trung Quốc bắt đầu mở rộng đầu tư, hợp đồng nguyên liệu thô và thâu tóm tài sản trên khắp hành tinh, dựa vào “sức mạnh của tiền bạc” thay vì quân sự.
- Động lực nội tại: Sự bành trướng này được thúc đẩy bởi nhu cầu tăng trưởng kinh tế (ít nhất 8% hàng năm để duy trì ổn định xã hội) và khả năng huy động nguồn lực tài chính không giới hạn từ tiết kiệm của người dân Trung Quốc.
1. Người Trung Quốc Nhập Cư Thách Thức Thế Giới
Chương này tập trung vào làn sóng di cư của người Trung Quốc, đặc biệt là những người lao động và doanh nhân nhỏ lẻ, ra khắp thế giới.
- Shanta Sini ở Ai Cập: Hàng ngàn người bán hàng rong Trung Quốc (shanta sini) chinh phục thị trường dệt may Ai Cập bằng khả năng hy sinh, thích nghi và cắt giảm chi phí.
- Mô hình kinh doanh ám muội: Các gia đình di cư xây dựng đế chế kinh doanh bằng cách nhập khẩu vải, sản xuất bất hợp pháp và phân phối tận nhà, tận dụng thuế thấp ở Libya và mạng lưới ngầm ở Ai Cập.
- Kinh doanh nhập cư: Một số doanh nghiệp còn tham gia vào việc đưa người di cư bất hợp pháp vào các nước, lợi dụng tình trạng thất nghiệp ở Trung Quốc và sự lỏng lẻo trong kiểm soát nhập cảnh ở các nước tiếp nhận.
- Nỗi sợ và sự phụ thuộc của Nga: Sự xâm nhập kinh tế của Trung Quốc vào Viễn Đông Nga gây ra nỗi lo sợ về “xâm lược thầm lặng”. Thương nhân Trung Quốc như Liu Desheng xây dựng đế chế bán lẻ, thống trị thị trường với hàng hóa giá rẻ, tạo ra sự phụ thuộc cho địa phương.
2. Con Đường Tơ Lụa Mới
Chương này khám phá sự tái hiện Con đường Tơ lụa qua việc Trung Quốc phát triển cơ sở hạ tầng ở Tân Cương và ảnh hưởng đến Trung Á.
- Tân Cương và Horgos: Trung Quốc đầu tư mạnh vào Tân Cương, biến Horgos thành đặc khu kinh tế cửa ngõ vào Trung Á. Mục tiêu kép: ổn định khu vực bất ổn và mở rộng thị trường.
- Sức mạnh hàng Trung Quốc: Hàng hóa Trung Quốc tràn ngập thị trường Trung Á, gây suy thoái công nghiệp địa phương và tạo ra sự phụ thuộc kinh tế.
- Iran và Các Giáo chủ: Trung Quốc lấp đầy khoảng trống do các công ty phương Tây để lại vì lệnh trừng phạt, trở thành đối tác kinh tế chính của Iran. Mối quan hệ này dựa trên điều kiện chính trị và cho phép Iran duy trì sản xuất dầu.
- Thương mại “bí mật” và hạt nhân: Trung Quốc bị cáo buộc “chơi trò nước đôi” khi ủng hộ các lệnh trừng phạt của LHQ nhưng vẫn hỗ trợ Iran phát triển chương trình tên lửa và hạt nhân thông qua thương mại bí mật.
- Dubai và Chợ Rồng: Chợ Rồng ở Dubai là trung tâm phân phối hàng Trung Quốc lớn nhất bên ngoài Trung Quốc, phục vụ Trung Đông và Đông Phi. Nó cho thấy sức mạnh thương mại và sự thích nghi của doanh nhân Trung Quốc.
3. Mỏ Của Trung Quốc Ở Miền Tây Hoang Dã
Chương này đi sâu vào tác động của các hoạt động khai thác tài nguyên của Trung Quốc ở Myanmar và Peru.
- Myanmar và Bi kịch Ngọc bích: Hoạt động khai thác ngọc bích của Trung Quốc ở Hpakant (Myanmar) gây ra thảm họa môi trường và xã hội, với tình trạng bóc lột lao động, ma túy, mại dâm và AIDS lan rộng. Chế độ quân sự Myanmar và các công ty Trung Quốc thu lợi lớn.
- Marcona, Peru: Công ty nhà nước Trung Quốc Shougang Hierro Peru bị chỉ trích nặng nề vì điều kiện làm việc tồi tệ, phân biệt đối xử với công nhân địa phương, và tác động độc hại đến môi trường. Cư dân Marcona cảm thấy bị “cưỡng đoạt” và sống như trong một “thuộc địa của Trung Quốc”.
- Cạm bẫy “Hợp đồng Thế kỷ” ở Congo: Hợp đồng “đổi khoáng sản lấy hạ tầng” giữa DRC và Trung Quốc mang lại lợi ích lớn cho Trung Quốc (lợi nhuận gấp 6-20 lần đầu tư) nhưng gây ra sự bất công, thiếu minh bạch và nguy cơ cạn kiệt tài nguyên cho DRC.
4. Cuộc Tấn Công “Vàng Đen” Của Trung Quốc
Chương này tập trung vào chiến lược của Trung Quốc nhằm đảm bảo nguồn cung cấp dầu và khí đốt toàn cầu.
- Turkmenistan và Khí đốt: Trung Quốc trở thành đối tác chiến lược của Turkmenistan trong lĩnh vực khí đốt, xây dựng đường ống dài 7.000 km. Các ngân hàng chính sách Trung Quốc (CDB, Exim Bank) cấp hàng tỷ đô la vay để đảm bảo nguồn cung tài nguyên.
- Tham nhũng và “Công ty Trung Quốc”: Các công ty Trung Quốc chấp nhận và lên kế hoạch cho các khoản hối lộ, xem đó là “cách làm việc” ở các nước tham nhũng. Mô hình “China Inc.” (Đảng, Ngân hàng, Doanh nghiệp nhà nước) phối hợp chặt chẽ để đạt mục tiêu chiến lược.
- Sudan và Dầu mỏ: Trung Quốc lấp đầy khoảng trống do các công ty phương Tây để lại khi Sudan bị trừng phạt. CNPC trở thành đối tác chính, cung cấp hỗ trợ kinh tế và quân sự cho chế độ al-Bashir, bị cáo buộc đồng lõa trong tội ác diệt chủng ở Darfur.
- Venezuela và “Người Rao Giảng” Chávez: Trung Quốc đồng minh kinh tế, cung cấp vay đổi lấy dầu. Các giao dịch này thường có điều kiện bất lợi cho Venezuela, cho thấy sự “ngu ngốc” của Venezuela trước “chủ nghĩa thực dân Trung Quốc”.
5. Nền Tảng Của Thế Giới Trung Quốc
Chương này tổng kết các yếu tố chiến lược và chính sách của Trung Quốc trong việc định hình trật tự thế giới mới.
- Ngoại giao Đập nước và Sân bóng: Trung Quốc sử dụng các dự án hạ tầng (đập, đường sá, sân vận động) như công cụ “quyền lực mềm” và “ngựa thành Troia” để mở rộng ảnh hưởng và thị trường.
- Đập Merowe (Sudan): Dự án thủy điện lớn, gây ra di dời dân cư, tác động môi trường nghiêm trọng nhưng được Trung Quốc tài trợ khi các tổ chức quốc tế từ chối.
- Sân vận động Quốc gia Costa Rica: Một “quà tặng” từ Trung Quốc, nhưng đi kèm với điều kiện sử dụng lao động và vật liệu Trung Quốc, và được dùng làm bàn đạp cho các công ty Trung Quốc thâm nhập thị trường.
- Nuôi sống 1,3 tỷ người: Trung Quốc đầu tư vào nông nghiệp ở nước ngoài (ví dụ: dự án đậu nành ở Argentina) để đảm bảo an ninh lương thực.
- Cờ bạc trong Đặc khu kinh tế: Các đặc khu kinh tế Trung Quốc ở Lào (Boten, Tam Giác Vàng) biến thành trung tâm cờ bạc, mại dâm, và ma túy, cho thấy sự thiếu kiểm soát và tham nhũng.
6. Những Nạn Nhân Mới Của “Công Xưởng Thế Giới”
Chương này tập trung vào điều kiện lao động và tác động xã hội của các công ty Trung Quốc ở nước ngoài.
- Mozambique và Điều kiện Lao động: Công nhân Mozambique trên các công trình của Trung Quốc chịu đựng điều kiện làm việc tồi tệ, lương thấp hơn nhiều so với công nhân Trung Quốc, không có hợp đồng hay bảo hiểm.
- Zambia và Mỏ Đồng: Các mỏ đồng do Trung Quốc sở hữu ở Zambia (Chambishi, Collum) bị chỉ trích vì điều kiện lao động nguy hiểm, lương thấp, và bạo lực đối với công nhân địa phương.
- Chế độ nô lệ mới ở Gabon: Công nhân Trung Quốc bị bóc lột, không được trả lương, và bị ngược đãi bởi các công ty xây dựng Trung Quốc ở Gabon.
- Luật sư và công nhân di cư: Các luật sư như Zhang Zhiqiang đấu tranh bảo vệ quyền lợi của công nhân di cư Trung Quốc, đối mặt với sự thờ ơ của chính quyền và sự trả thù của các công ty.
7. Phép Lạ Trung Quốc Chống Lại Hành Tinh
Chương này khám phá tác động môi trường của Trung Quốc trên toàn cầu.
- Nga và Phá rừng Siberia: Nhu cầu gỗ của Trung Quốc thúc đẩy nạn phá rừng bất hợp pháp ở Viễn Đông Nga, gây ra thiệt hại sinh thái nghiêm trọng và đe dọa các loài động vật hoang dã như hổ Siberia.
- Mozambique và Khai thác gỗ: Tình trạng tham nhũng và sự tham gia của các công ty Trung Quốc dẫn đến việc khai thác gỗ bừa bãi ở Mozambique, làm cạn kiệt tài nguyên rừng.
- Bá quyền Trung Quốc trên sông Mekong: Trung Quốc xây dựng các đập thủy điện trên thượng nguồn sông Mekong, gây ra biến động mực nước, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh kế của hàng triệu người dân hạ lưu và đa dạng sinh học.
8. Hòa Bình Kiểu Tàu
Chương cuối cùng xem xét các vấn đề địa chính trị và thách thức trong quan hệ của Trung Quốc với các nước láng giềng và các cường quốc.
- Tây Tạng và Ấn Độ: Chính sách đàn áp của Trung Quốc ở Tây Tạng và việc Ấn Độ che chở Đạt Lai Lạt Ma là nguyên nhân chính gây căng thẳng. Trung Quốc dùng ảnh hưởng để ngăn chặn người Tây Tạng tị nạn và yêu cầu Ấn Độ hạn chế các hoạt động chống Trung Quốc.
- Ấn Độ mất máu vì vạn nhát cắt: Mối quan hệ thân thiết giữa Trung Quốc và Pakistan, bao gồm hỗ trợ quân sự và hạt nhân, được xem là chiến lược của Trung Quốc nhằm gây áp lực lên Ấn Độ.
- Đài Loan và “Sứ mệnh Thu hồi”: Trung Quốc sử dụng cả sức mạnh kinh tế (ECFA) và đe dọa quân sự để thúc đẩy thống nhất với Đài Loan. Các cáo buộc tham nhũng chống lại cựu tổng thống Đài Loan Trần Thủy Biển được xem là một phần của âm mưu chính trị của Bắc Kinh.
- Biển Đông và Tàu sân bay: Trung Quốc tăng cường sức mạnh quân sự ở Biển Đông, gây căng thẳng với các nước láng giềng và phô diễn tàu sân bay đầu tiên, gửi đi thông điệp về tham vọng bá quyền khu vực.
Lời Kết: Chủ Nhân Mới Của Thế Giới
Cuốn sách kết luận rằng Trung Quốc đang định hình một trật tự thế giới mới, dựa trên “chủ nghĩa tư bản nhà nước” và các giá trị độc đáo của mình. Mô hình này, được thúc đẩy bởi sức mạnh tài chính và sự linh hoạt chính trị, đã mang lại phát triển kinh tế cho nhiều nước đang phát triển nhưng cũng đi kèm với những tác dụng phụ nghiêm trọng về môi trường, lao động và nhân quyền. Sự thiếu minh bạch và không có đối trọng trong hệ thống Trung Quốc cho phép các công ty Trung Quốc hoạt động thiếu trách nhiệm. Cuốn sách kêu gọi thế giới cần nhận thức rõ những thách thức mà “thế giới Trung Quốc” đang mang lại, đặc biệt là khi Trung Quốc tiếp tục bác bỏ các giá trị dân chủ và tự do, duy trì một hệ thống ưu tiên tăng trưởng kinh tế bằng mọi giá.