LỊCH SỬ PHẬT GIÁO TÂY TẠNG

LỜI NGƯỜI DỊCH

Thích Tâm Trí dịch, bày tỏ sự kính trọng đối với Đức Đạt Lai Lạt Ma.
Cuốn sách là một phần của bộ Pháp Cổ Toàn Tập của HT. Thánh Nghiêm.
Mục đích dịch là chia sẻ những đau thương của dân tộc Tây Tạng.

LỜI NGƯỜI BIÊN TẬP

Tây Tạng Phật Giáo Sử là một trong ba tác phẩm lớn của Sư phụ Thánh Nghiêm (cùng Ấn Độ và Nhật-Hàn Phật Giáo Sử).
Tác phẩm được đánh giá cao về học thuật, ý tưởng sâu sắc, ngôn ngữ dễ hiểu và sử liệu phong phú.
Sách không chỉ dành cho tín đồ Phật giáo mà còn cho giới học thuật nghiên cứu.

CHƯƠNG I. Lịch Sử Và Hoàn Cảnh Tây Tạng

TIẾT 1 : Lịch Sử Tây-Tạng

Tây Tạng Trước Triều Nguyên:
- Lịch sử cổ đại dựa vào sử Trung Quốc.
- Mối quan hệ Hán-Tạng từ thời Đường.
- Tên gọi “Thổ Phồn” và sự phát triển ban đầu của vương quốc.
- Vua Khí Tông Lộng Tán (Songtsen Gampo) cưới công chúa Văn Thành và Ba Lợi Khố Cơ, bắt đầu du nhập văn minh và Phật giáo.
- Thời kỳ đen tối sau vua Lãng Đạt Ma.
Tây Tạng Sau Khi Thần Phục Mông Cổ:
- Tây Tạng trở thành bộ phận của đế quốc Mông Cổ dưới Thành Cát Tư Hãn.
- Hốt Tất Liệt dùng Phật giáo để ràng buộc Tây Tạng, tôn Phagspa (Phát Tư Ba) làm quốc sư.
- Phái Tát Già trở thành nền tảng của chế độ Chính giáo Hiệp nhất.
- Sự can thiệp của Hồi giáo và sự suy yếu của phái Tát Già.
- Nhà Minh tiếp tục chính sách ủng hộ các Pháp Vương.
- Hoàng giáo (Gelug) dưới Tông Khách Ba bắt đầu ảnh hưởng, sau đó được Mông Cổ và Thanh triều ủng hộ, dẫn đến sự ra đời của Đạt Lai và Ban Thiền.
Triều Thanh Xác Lập Chủ Quyền Tại Tây Tạng:
- Nhà Thanh củng cố chủ quyền, Đạt Lai Lạt Ma V đến Bắc Kinh.
- Đệ Ba Tang Tiết che giấu cái chết của Đạt Lai V, gây loạn.
- Sự can thiệp của Mông Cổ và Thanh triều.
- Nhà Thanh thiết lập chế độ Trú Tạng đại thần để kiểm soát Tây Tạng về chính trị và tôn giáo.
- Quy định về tìm kiếm Hoạt Phật chuyển thế bằng Kim Bôn Ba Bình.
- Tây Tạng dần mất chủ quyền vào tay Thanh triều.
Người Anh Kinh Lược Tây Tạng:
- Tây Tạng là “vùng đất phong cấm” cho phương Tây.
- Các giáo sĩ Bồ Đào Nha là những người Tây phương đầu tiên vào Tây Tạng.
- Công ty Đông Ấn Anh quốc và các cuộc xâm lược của Anh vào khu vực Himalaya (Nepal, Bhutan, Sikkim, Tây Tạng).
- Cuộc xâm chiếm Lhasa của Vinh Xích Bằng (Younghusband) năm 1904.
- Anh công nhận chủ quyền của Trung Quốc tại Tây Tạng, nhưng sau đó Anh-Nga hòa hoãn về vấn đề Tây Tạng.
Vấn Đề Tây Tạng đầu thế kỷ hai mươi về sau:
- Đạt Lai Lạt Ma XIII chạy sang Ấn Độ cầu cứu Anh, sau đó tuyên bố Tây Tạng độc lập sau Cách mạng Tân Hợi.
- Hội nghị Tây Mỗ Lạp chia Tây Tạng thành Nội Tạng và Ngoại Tạng, nhưng không được Trung Quốc công nhận.
- Sự bất hòa giữa Đạt Lai và Ban Thiền.
- Thành lập Trú Tạng Biện Sự Xứ dưới chính phủ Quốc Dân Đảng.
- Nhân Dân Giải Phóng Quân tiến vào Tây Tạng năm 1950, ký “Hoà Bình Giải Phóng Tây Tạng Hiệp Nghị” (17 điều khoản).

Tiết II : Hoàn Cảnh Tây Tạng

Nóc Nhà Thế Giới:
- Tây Tạng là cao nguyên cao nhất thế giới (trung bình 16.000m), với nhiều dãy núi tuyết phủ.
- Vị trí địa lý chiến lược ở trung tâm Châu Á.
Tây Tạng-Ranh giới và nhân khẩu:
- Diện tích lớn, các số liệu khác nhau (463.320 dặm vuông Anh đến 1.000.000 dặm vuông Anh).
- Dân số khoảng 1.2-1.3 triệu người ở Tây Tạng, 2.7-3 triệu tính cả tộc Tạng ở các tỉnh lân cận.
- Chia thành ba đại tộc: Tạng Ba (Bodpa, bản địa), Khương Ba (Kham, Tây Khương), An Đa (Amdo, Thanh Hải, Cam Túc, Tứ Xuyên).
Địa thế thiên nhiên và phân khu chính trị:
- Vùng nội cảnh giàu có ở lưu vực sông Nhã Lỗ Tạng Bố Giang.
- Bốn hệ sông lớn phát nguyên từ Tây Tạng.
- Phân khu chính trị thời Thanh: Vệ (Tiền Tạng, Lhasa), Tạng (Hậu Tạng, Shigatse), A Lý (biên giới Nepal).
Cơ sở tôn giáo của Tây Tạng:
- Truyền thuyết Thánh hầu (con vượn hóa thân Quan Âm) là tổ tiên người Tạng, đặt tên thủ đô Lhasa (Bố Đạt Lạp) theo núi Phổ Đà.
- Tín ngưỡng nguyên thủy là Bổng giáo (Bon), một dạng Tát Mãn giáo (Shamanism).
- Bổng giáo ban đầu đối kháng, sau đó bị Phật giáo đồng hóa, một phần trở thành Hắc giáo.
- Ba thời kỳ của Bổng giáo: nguyên thủy, hỗn tạp (Phần mộ Bổng giáo), biến cách.

CHƯƠNG II. PHẬT GIÁO THỜI TIỀN TRUYỀN

TIẾT I : Phật Giáo Tây Tạng - Sự Hiện Diện Sớm Nhất

Phật Học Ấn Độ Thời Vãn Kỳ:
- Lịch sử Phật giáo Tây Tạng chia làm Tiền truyền và Hậu truyền, lấy Pháp nạn của Lãng Đạt Ma làm giới tuyến.
- Phật giáo Tây Tạng chủ yếu kế thừa Đại thừa Mật giáo thời Vãn kỳ Ấn Độ.
- Giai đoạn sau của Phật giáo Ấn Độ: Phân hóa kỳ (Hiển-Mật) và Suy đồi kỳ (chủ yếu Mật giáo).
Bốn Đại Truyền Nhân Của THẾ THÂN:
- An Huệ: Truyền thừa Tỳ Đàm học (Cu Xá luận).
- Trần Na: Truyền thừa Duy Thức và Nhân Minh học (Tập Lượng Luận).
- Đức Quang: Truyền thừa Luật học (Hữu Bộ Luật).
- Giải Thóat Quân: Truyền thừa Bát Nhã học (Hiện Quán Trang Nghiêm Luận).
- Các học hệ này là cơ sở lý luận của Đại thừa hiển giáo tại Tây Tạng, nhiều tác phẩm chưa được dịch sang Hán ngữ.
Phái Trung-Quán và Hệ Thứ Ba:
- Học phái Trung Quán phát triển từ Long Thọ, Đề Bà qua Phật Hộ, Nguyệt Xứng, Thanh Biện.
- Nguyệt Xứng rất được Phật giáo Tây Tạng tôn sùng.
- Sự xuất hiện của Tịch Thiên (Santideva) dung hòa cả Trung Quán và Du Già, có ảnh hưởng lớn đến Hậu truyền.
Phật Giáo Ấn Độ Thời Suy đồi:
- Phật giáo Ấn Độ suy yếu do tranh luận nội bộ và sự trỗi dậy của ngoại đạo.
- Mật thừa phát triển mạnh, hấp thu yếu tố ngoại giáo để tồn tại.
- Mật giáo dễ dàng được Tây Tạng đón nhận nhờ nền tảng Bổng giáo.

TIẾT II: Phật Giáo Du Nhập Tây Tạng

Truyền Thuyết Phật Giáo Sớm Nhất:
- Truyền thuyết Phật giáo du nhập sớm từ vương tử Ấn Độ Niếp Xích Tán Phổ, các bảo vật từ trời rơi xuống.
- Vua Khí Tông Lộng Tán và những thần tích về Phật giáo.
Phật Giáo Thời VuaKhí Tông Lộng Tán:
- Vua Khí Tông Lộng Tán (Songtsen Gampo) là vị vua hùng tài, thống nhất các bộ lạc và chinh phạt lân bang.
- Ông cưới công chúa Văn Thành (Đường) và Ba Lợi Khố Cơ (Nepal), cả hai đều là tín đồ Phật giáo, mang văn hóa và Pháp tượng vào Tây Tạng.
- Phái Đoan Mỹ Tam Bồ Đề sang Ấn Độ học, sáng tạo Tạng văn dựa trên Phạn văn và bắt đầu dịch kinh Phật.
- Ban hành Mười điều Hiền thiện và Mười sáu Yếu luật dựa trên tinh thần Phật giáo.
- Kiến lập mười ngôi đại tự, trong đó có cung Bố Đạt Lạp, Đại Chiêu tự và Tiểu Chiêu tự.
Thời Khai Phá Văn Minh:
- Văn hóa Tây Tạng thời này được gọi là “Văn hóa cha”.
- Hai công chúa được coi là hóa thân của Đa La Thiên Nữ (Quan Âm).
- Hoằng pháp gặp trở lực sau cái chết của vua Khí Tông Lộng Tán do quyền thần bài xích Phật giáo và chiến tranh liên miên.
- Vua Cật Phiêu Song Đề Tán (Trisong Detsen) trưởng thành, chấn hưng Phật giáo, mời tăng lữ Ấn Độ và Trung Quốc.

TIẾT III : Tịch Hộ và Liên Hoa Sanh

Tịch Hộ vào Tây Tạng:
- Vua Cật Phiêu Song Đề Tán mời đại sư Tịch Hộ (Śāntarakṣita) từ Ấn Độ.
- Tịch Hộ khó hoằng hóa do Bổng giáo thịnh hành và ma quỷ quấy phá, khuyên vua mời Liên Hoa Sanh.
Đại Sư Liên Hoa Sanh:
- Liên Hoa Sanh (Padmasambhava) là bậc đại thành tựu về Mật giáo, dùng thần chú và thần thông hàng phục yêu quỷ.
- Ông được coi là sơ tổ của Cổ phái Mật giáo Tây Tạng (phái Ninh Mã/Hồng giáo).
- Việc dùng Mật chú phù hợp với tín ngưỡng nguyên thủy của người Tây Tạng.
Những Sự Tích Thần Dị: Kể về các phép thần thông của Liên Hoa Sanh (tạo suối, hàng phục lệ quỷ, Xích Long, quỷ biến hóa).
Chùa Tang-Diên Và Tăng-Chế Đầu Tiên:
- Vua Cật Phiêu Song Đề Tán kiến tạo chùa Tang Diên theo kiến trúc Ấn Độ, Đường và Tây Tạng.
- Tịch Hộ thiết lập Tăng già và tăng chế đầu tiên, cử bảy người Tây Tạng thọ giới Tỳ kheo và du học Ấn Độ.
- Nhiều học giả Ấn Độ khác được mời đến dịch kinh và tuyên dương Phật pháp.
Cuộc Tranh Luận Lạp Tát:
- Tranh luận giữa Hán tăng (Thiền tông, đốn ngộ) và Phạn tăng (Trung Quán, Nhân Minh của Liên Hoa Giới).
- Phạn tăng chiến thắng, khẳng định sự ưu việt của học thuyết Ấn Độ và phương pháp luận lý.
- Phật giáo Tây Tạng lấy Phật giáo Ấn Độ thời Vãn kỳ làm chủ lưu.

TIẾT IV : Sự Long Thịnh Và Bị Phá Diệt Của Phật Giáo Tây Tạng

Vua Lại Ba Thiệm Với Bia Cậu Cháu (Sanh Cửu Bi):
- Vua Lại Ba Thiệm (Ralpacan) là vị vua hộ pháp vĩ đại, được tôn xưng là Chuyển Luân Thánh Vương và hóa thân Văn Thù Bồ Tát.
- Ký minh ước hòa bình với nhà Đường, bia “Sinh Cửu liên minh bi” chứng minh lòng tin Phật của vua.
- Vua cắt tóc làm tọa cụ cúng dường tăng, nhờ đó có danh hiệu Lại Ba Thiệm.
Sự nghiệp dịch kinh:
- Vua chỉnh đốn lại dịch ngữ, thiết lập chế độ dịch trường nghiêm ngặt, dịch thuật đạt đến đỉnh cao.
- Biên soạn bộ Phạn-Tạng Đối Chiếu Đại Từ Vựng (Mahàvyutpaatti).
- Dịch nhiều kinh điển Đại thừa và bộ Luật tạng của Thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ.
- Tuy nhiên, Bổng giáo vẫn mạnh, và Mật giáo bị hạn chế.
Lạt Ma Và Sự Cúng Dường Nồng Hậu:
- Xác lập trật tự Tăng giai (Lạt Ma, Thiền Tu, Đệ Tử).
- Chế độ cung cấp y thực cho Tăng sĩ, quy định hình phạt nặng cho người miệt thị Tăng.
- Chính sách này gây oán thán trong dân chúng và sự thù ghét của tín đồ Bổng giáo.
Tạng Vương Lãng Đạt Ma Phá Diệt Phật giáo:
- Sau cái chết của Lại Ba Thiệm, vua Lãng Đạt Ma (Langdarma) kế ngôi, là tín đồ Bổng giáo.
- Ông đổ lỗi thiên tai cho Tăng lữ, triển khai cuộc bức hại Phật giáo tàn khốc (đốt kinh, phá chùa, buộc hoàn tục, giết Tăng).
- Đại nghiệp Phật giáo bị hủy hoại.
- Nhiều Tăng sĩ chạy trốn đến Đôn Hoàng và tiếp tục dịch kinh.
Cái Chết Của Ác Vương:
- Lãng Đạt Ma bị Lạt-ma Kiết Tường Kim Cang (Pelgyi Dorje) ám sát năm 842.
- Cái chết của vua gây ra đại loạn chính trị và một thời kỳ “hắc ám” kéo dài trăm năm cho Tây Tạng, Phật giáo gần như bị tiêu diệt.

CHƯƠNG III: PHẬT GIÁO TÂY TẠNG THỜI HẬU TRUYỀN

TIẾT I : Phật Giáo Phục Hưng

Phật Giáo Phục Hưng:
- Sau 100 năm “hắc ám”, Phật giáo dần được phục hưng từ các tăng sĩ lưu vong trở về.
- Ba nhà sư (Lạp Phổ Tát, Nguyệt Cách Cầm, Mã Nhĩ Thích Ca Mâu Ni) trốn sang An-Đa (Thanh Hải) và hồi sinh Tăng đoàn.
- Sự phục hưng thiên về Mật pháp và có pha tạp Thần đạo.
Mật Giáo Phục Hưng:
- Vua Trí Quang ở A Lý cử Lâm Thân Tang Pha sang Ấn Độ học Phật pháp, đặc biệt là Mật thừa.
- Dịch nhiều bộ kinh Đát Đặc La (Tantra), phân loại thành “Hiển–Mật nhị môn”.
Nội Dung Mật Thừa:
- Phân loại Mật thừa thành Tác Mật, Tu Mật, Du Già Mật, Vô Thượng Du Già Mật.
- Mỗi loại có các bộ kinh và nghi quỹ riêng, Vô Thượng Du Già Mật tập trung vào “Đại lạc” và “Tức Thân Thành Phật”.
- Đây là thời kỳ Tân Phái Mật Điển (so với Cổ Phái từ Liên Hoa Sanh).
Đại Sư A Để Hạp Vào Tây Tạng:
- Vua Trí Quang (Tường Thu Nguyệt) và Bồ Đề Quang mời đại sư A Để Hạp (Atiśa) từ Ấn Độ để cải cách Phật giáo.
- Trí Quang hy sinh tính mạng để có vàng thỉnh A Để Hạp.
- Nhiều thuyết về niên đại Atisha vào Tây Tạng (khoảng thế kỷ XI).
Việc Giáo Hóa Của A Để Hạp:
- Atisha hoằng hóa rộng rãi, cải thiện tình hình Phật giáo Tây Tạng.
- Tác phẩm tiêu biểu: “Bồ Đề Đạo Đăng Luận” (Bodhipathapradipa), quyết trạch yếu điểm Hiển-Mật, ảnh hưởng lớn đến Tông Khách Ba.
Sự Nghiệp Dịch Thuật Đạt Đến Đỉnh Điểm:
- Atisha thúc đẩy dịch thuật, với sự giúp đỡ của Lâm Thân Tang Pha, Marpa.
- Dịch nhiều kinh điển Mật giáo và Nhân Minh.

TIẾT II. Tư Tưởng Phật Học Của A Để Hạp

Phật Học Tây Tạng:
- A Để Hạp là người dung hợp các học phái Trung Quán và Du Già, quán thông Hiển-Mật.
- Tư tưởng Atisha là đầu mối xuyên suốt cho Phật học Tây Tạng, ảnh hưởng sâu sắc đến Tông Khách Ba.
Thứ Đệ Tam Sỉ Đạo:
- “Bồ Đề Đạo Đăng Luận” phân loại người tu thành Hạ sĩ, Trung sĩ, Thượng sĩ theo căn cơ và mục đích tu hành.
- Nhấn mạnh tiến trình tu tập tuần tự, đặt nền tảng trên tâm xuất ly và phát Bồ đề tâm.
- Atisha lấy Bát nhã thừa làm nhân, Vô Thượng Du Già làm quả, nối kết bằng Bồ đề tâm.
Yếu Nghĩa Tam Quy:
- Tam quy là yếu môn vào giải thoát, phát Bồ đề tâm.
- Người Tây Tạng thực hành Tứ Quy y: quy y Lạt-ma (Sư), Phật, Pháp, Tăng.
Yếu Nghĩa Tam Học: Ba tăng thượng học (giới, định, tuệ).
- Tăng Thượng Giới Học: Giới luật Tỳ kheo (Thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ) kết hợp Bồ Tát giới (Du Già Sư Địa Luận, Nhập Bồ Tát Hạnh Luận).
- Tăng Thượng Tâm Học (Định): Chín chi phần tu Chỉ.
- Tăng Thượng Huệ Học (Quán): Trí tuệ và phương tiện song vận (Lục Ba la mật).
Phải Tu Huệ và Tu Mật Như Thế Nào?:
- Tu Huệ: Liễu triệt tánh không vô sinh thông qua bốn luận thức Nhân Minh (Tứ biên giá khiển sinh pháp, Kim cang cú, Ly nhất cú, Duyên sinh).
- Tu Mật: “Tức Thân Thành Phật” qua Quán đảnh và Mật pháp (Đà La Ni, Vô Thượng Du Già Bản Tục).
Uyên Nguyên Tư Tưởng Của A Để Hạp:
- Học hệ của Atisha bắt nguồn từ Long Thọ và Vô Trước, qua Kim Châu và Giác Hiền.
- Ông dung hòa Trung Quán và Du Già, phân loại Mật điển thành bảy loại.
- Atisha là người khai sáng phái Cam Đan.

TIẾT III: CÁC TÔNG PHÁI CỦA PHẬT GIÁO TÂY TẠNG

Phái Cam- Đan (Kadam):
- Tông phái đầu tiên ra đời sau A Để Hạp, do Đông Đốn hoằng dương.
- Chủ trương “Nhất thiết Thánh giáo giai tư giáo giới”, phân ra Tam sĩ giáo.
- Phụng thờ Thích Ca Mâu Ni, Quan Thế Âm, Cứu Độ Mẫu, Bất Động Minh Vương, tu tập sáu bộ kinh, luận và Tứ mật.
Phái Ninh Mã (Nyingma):
- Cổ Cựu phái hay Đại Cứu Cánh phái, kế thừa Mật thừa từ Liên Hoa Sanh.
- Hỗn hợp Mật giáo với Bổng giáo, ít coi trọng giới luật, chuyên trì mật chú, sùng bái Pháp thân Phổ Hiền.
- Chia thành chín thừa, phân biệt Hiển, Mật, Tam thân Phật.
Phái Già Cử (Kagyu):
- Do Mã Nhĩ Ba sáng lập, tiếp nhận Mật thừa từ Na Lộ Ba.
- Chuyên tu Du Già Mật (Mật tập, Hỷ Kim Cang) và “đại thủ ấn pháp”.
- Mã Nhĩ Ba là cư sĩ, đệ tử nổi tiếng là Mật Lặc Nhật Ba (Milarepa), người tu khổ hạnh và giáo hóa bằng thi ca.
Chín Chi Phái (của Kagyu):
- Phân chia từ Đại Bảo Cáp Giải, bao gồm Đạt Bố, Già Nhĩ Mã (nơi khởi nguồn chế độ Hoạt Phật chuyển thế), Bát Kết Già, Địa Khương, Lộ Kết, Đại Long, Bột Long Già, Đổ Phổ.
- Bố Đốn (Bu-ston) là học giả lớn của phái Đổ Phổ, chỉnh lý Tạng văn Đại Tạng kinh.
Phái Hy Giải (Shije): Do Ba Đôn Ba Tang Kết sáng lập, dùng Mật thừa để diệt trừ khổ não.
Phái Nam Tước (Jonang): Do Đồ Giải Tông Đô sáng lập, sau này Đa La Na Tha trở thành Hoạt Phật của phái này.
Phái Tát Già (Sakya):
- Do Cổn Khúc Già Bảo sáng lập, dùng tư tưởng Trung Quán kết hợp Mật thừa.
- Có quan hệ mật thiết với nhà Nguyên, Phát Tư Ba là Quốc sư của Hốt Tất Liệt.
- Cho phép tăng sĩ cưới vợ, sinh con, tạo ra nhiều vấn đề đạo đức.
Bốn Đại Phái: Hồng- Hoàng- Hắc- Bạch:
- Hồng giáo (Nyingma, Sakya, Kagyu): Các tông phái trước Tông Khách Ba, tăng lữ mặc y phục hồng. Sau này bị hủ hóa.
- Hoàng giáo (Gelug): Phái cải cách của Tông Khách Ba, mặc y phục vàng, tôn trọng giới luật. Đạt Lai và Ban Thiền thuộc Hoàng giáo.
- Bạch giáo: Một chi phái của Già Nhĩ Cư, nhấn mạnh cư sĩ tại gia, nghiêm tịnh giới luật, hoằng dương Hiển và Mật.
- Hắc giáo: Tín ngưỡng Bổng giáo nguyên thủy, thờ đa thần, dùng Vu thuật, mặc áo đen. Sau chịu ảnh hưởng Phật giáo.

CHƯƠNG IV. TÔNG KHÁCH BA VÀ TƯỞNG PHẬT HỌC

TIẾT I : Bình Sinh Của Tông Khách Ba

Tông Khách Ba (Tsongkhapa, 1357-1419) sinh ở Thanh Hải, là học giả uyên bác, kế thừa nhiều tông phái.
Ông nhận thấy sự suy đồi đạo đức của Tăng nhân Hồng giáo (cưới vợ, uống rượu, ham thuật số).
Ông quyết chí cải cách Phật giáo Tây Tạng, được ví như Mã Ninh Lộ Đức (Luther) nhưng theo hướng ngược lại (từ thế tục hóa trở về thanh tịnh giới luật).

TIẾT II : Tư Tưởng Phật Học Của Tông Khách Ba

BỒ ĐỀ ĐẠO THỨ ĐỆ LUẬN (Lamrim):
- Tác phẩm trung tâm của Tông Khách Ba, chia thành Quảng Luận và Lược Luận.
- Giải thích tuần tự tu hành từ Hạ sĩ, Trung sĩ đến Thượng sĩ, lấy Hiển giáo làm cơ sở rồi mới tu Mật giáo.
- Nhấn mạnh thanh tịnh giới luật (từ Sa Di đến Tỳ Kheo, Bồ Tát, Kim Cang giới).
Tu Chỉ Và Tu Quán:
- Tu Chỉ (Samatha): An trụ tâm vào nhất niệm, dựa trên Du Già.
- Tu Quán (Vipassana): Tư duy quán sát các pháp, dựa trên Trung Quán (Long Thọ).
- Cả hai cần được thực hành song song.
Nội Dung Tu Chỉ:
- Sáu tư lương (thuận cảnh, thiểu dục, tri túc, ly đa sở tác, thanh tịnh luật nghi, ly dục đẳng phân biệt).
- Tám tưởng đối trị (đối trị giải đãi, quá thất, trạo cử, bất tác hành an trú).
- Chín phương tiện trụ tâm (từ nội trụ tâm đến tâm trụ thứ chín).
- Bốn tác ý.
- Bốn cảnh sở duyên của tu Chỉ.
Nội Dung Tu Quán:
- Lấy tư tưởng Trung đạo của Long Thọ làm chỉ quy, đặc biệt là Phật Hộ và Nguyệt Xứng.
- Phân tích phá nhân vô ngã (phi nhất, phi nhị) và pháp vô ngã (hữu vi pháp, vô vi pháp vô tự tánh).
- Ba tư lương tu Quán: thân cận thiện hữu, thính văn chánh pháp, như lý tư duy.
Chỉ – Quán Song Vận:
- Tích hợp Samatha và Vipassana, không chỉ tu Chỉ (dễ rơi vào lối ngoại đạo), mà cần tu Quán để đoạn trừ phiền não.
- Sau Hiển giáo mới tu Mật giáo, vì Mật giáo giúp mau chóng viên mãn Bi-Trí.
- Tu Mật cần Quán đảnh từ A-Xà-Lê, giữ giới luật và Tam muội da.
Uyên Nguyên Tư Tưởng Của A Để Hạp:
- Tông Khách Ba kế thừa Atisha, Long Thọ, Vô Trước, kết hợp Trung Quán và Du Già.
- Ông là người đầu tiên tổng hợp và hệ thống hóa Phật học Tây Tạng một cách hoàn mỹ.
- Học phong của ông là thực tiễn, giản yếu, tổ chức nghiêm mật.
- Đặc sắc của ông là Tam Sĩ Đạo và phương pháp luận lý Nhân Minh.

CHƯƠNG V : VĂN VẬT PHẬT GIÁO TÂY TẠNG

TIẾT I: TÂY TẠNG ĐẠI TẠNG KINH

Mục Lục Tạng Kinh:
- Bàng Đường Mục Lục (thế kỷ VIII, đã thất lạc).
- Đăng Cát Nhĩ Mã Mục Lục (thế kỷ IX, chia 17 mục loại, thiếu Duy Thức, Mật giáo).
- Nại Đường Cổ Bản (thế kỷ XIII), Nhật Quang Mục Lục.
- Sách Ba Mục Lục (thế kỷ XIII).
- Đại Mục Lục của Bố Đốn (thế kỷ XIV), phân thành Cam Châu Nhĩ (Kangyur - Phật bộ) và Đan Châu Nhĩ (Tengyur - Tổ bộ/Luận Thuật bộ).
I.Phân loại Cam Châu Nhĩ: Chia thành Sơ, Trung, Hậu tam pháp luân (Tứ-Đế, Bát Nhã, Phân biệt pháp).
II.Phân Loại Đan Châu Nhĩ: Chia thành ba môn (Tiểu thừa, Trung Quán-Bát Nhã, Du Già), sau chia thành Tục đế, Thắng nghĩa đế, Đạo giải thoát.
Bản Gốc của Tạng Văn Đại Tạng Kinh:
- Nhiều bản gốc qua các thời kỳ: Cựu Nại Đường Tạng, Lý Đường Tạng (bị hủy), Đức Cách Tạng (hoàn chỉnh nhất, 1729-1744), Tân Nại Đường Tạng, Trác Ni Tạng, Bố Na Khắc Tạng, Kiệt Côn Bành Tạng (thất lạc), Khước Mổ Đà Tạng (mất), Vĩnh Lạc Tạng (Trung Quốc, mất), Vạn-Lịch Tạng (mất), Bắc Kinh Tạng (bị cháy, nay có ấn bản lại), Lạp Tát Tạng.
NỘI DUNG KINH TẠNG: Chi tiết nội dung các bản Đức Cách, Tân Nại Đường, Bắc Kinh.
Giá Trị Tạng Văn Đại Tạng Kinh:
- Là tạng kinh duy nhất đầy đủ kinh điển Phật giáo Ấn Độ từ sớm đến Mật giáo Vãn kỳ.
- Có giá trị nghiên cứu cao, giúp đối chiếu với Phạn văn và Hán văn.
So Sánh Hai Đại Tạng Kinh, Hán và Tạng văn:
- Tạng văn có 3 đặc điểm: bản cũ được biên đính, chú sớ đầy đủ, và nhiều kinh Mật thừa Vô Thượng Du Già (331 bộ thiếu trong Hán dịch).
- Hán dịch thiếu nhiều luận sư quan trọng của Ấn Độ (Phật Hộ, Nguyệt Xứng, Pháp Xứng).

TIẾT II : Tự Viện Và Pháp Vật Của Phật Giáo Tây Tạng.

Tây Tạng Tự Viện: Hơn 3.000 chùa, kiến trúc độc đáo, các đại tự danh tiếng:
- Tang Diên Tự (Samye Monastery)
- Chùa Bố Đạt Lạp (Potala Palace)
- Chùa Đại-Chiêu (Jokhang Temple)
- Chùa Tiểu Chiêu (Ramoche Temple)
- Chùa Cam-Đan (Ganden Monastery)
- Chùa Triết Phong (Drepung Monastery)
- Chùa Sắc Lạp (Sera Monastery)
- Chùa Trát Thập Luân Bố (Tashilhunpo Monastery)
Pháp Khí Phật Giáo Tây Tạng: 6 loại chính:
- Đồ dùng lễ bái: Ca Sa, Quải châu, Cáp Đạt
- Đồ dùng tán tụng: Chuông, Mỏ, Trống, Linh, Nao-Việt, Cốt Địch
- Đồ dùng cúng dường: Lư hương, Đăng đài, Hoa Cái, Anh-Lạc
- Đồ dùng trì nghiệm: Mạn Đồ La, Niệm châu, Kim Cang Chữ, Chữ Linh
- Đồ dùng hộ ma: Mạn trà la, Lư, Bí Mật Phù Chú Ấn
- Đồ dùng khuyến đạo: Ma Ni Luân, Kỳ Đảo Đồng, Kỳ Đảo Bích, Kỳ Đảo Trạch
Phật Giáo Tây Tạng – Trai Tiết và Pháp Hội:
- Truyền Chiêu Đại Pháp Hội (tháng Giêng)
- Tiểu Chiêu Tự Tập Hội (tháng Hai)
- Lễ hội tắm Phật (8/4 âm lịch)
- Bảo Bối Phật Niết Bàn Đại Pháp Hội (Tông Khách Ba, 25/10 âm lịch, Đăng Tiết)
- Trai Nguyệt (tháng Giêng, Hai)
- Lục Tự Đại Minh Chú: “Úm Ma Ni Bát Đặc Di Hồng”, nguyên lý vạn pháp, niệm tụng phổ biến

CHƯƠNG VI . Nét Đặc Sắc Của Phật Giáo Tây Tạng

Tiết 1: Lạt Ma Giáo

Ngữ ý của hai chữ Lạt-ma: Từ “Bla-ma” (Thượng nhân), tương đương Guru Ấn Độ giáo, không phải phát minh Tây Tạng.
Người Tây Tạng không tự xưng “Lạt-ma giáo” mà là “Tôn giáo Phật” hoặc “Tôn giáo chính thống”.
“Lạt-ma” ban đầu chỉ các bậc cao đức, sau bị lạm xưng.
Sùng Bái Lạt Ma:
- Mỗi người chọn một Lạt-ma làm bổn sư.
- Đoàn thể Lạt-ma được tôn kính tuyệt đối.
- Mọi hoạt động đời sống đều nhờ Lạt-ma cầu nguyện, chiêm tinh.
- Đạt Lai là Quan Âm hóa thân, Ban Thiền là Phật A Di Đà hóa thân.
- Sự thành khẩn cầu học và nguy hiểm trong các chuyến đi Ấn Độ khiến các Lạt-ma được sùng bái như thần.
Quy Y Tứ Bảo: Người Tây Tạng thực hành “Tứ Quy y”: Sư (Lạt-ma), Phật, Pháp, Tăng (coi Lạt-ma là tổng thể Tam Bảo).
Tệ Sùng Bái Lạt-Ma:
- Mục đích ban đầu là thử thách ý chí đệ tử, nhưng dẫn đến việc hình thành giai cấp Lạt-ma đặc quyền.
- Một số Lạt-ma Hồng giáo hủ hóa, lợi dụng tín ngưỡng, thực hành “thanh sắc hóa lợi”.
- Tệ nạn uống rượu, ăn thịt, hành dâm, và coi thường phụ nữ.
Bản Tính Kim Cang Thừa:
- Kim Cang Thừa (Sahajìya-Vajrayana) dựa trên quan niệm “đại lạc” (Mahasukha) từ tính giao nam nữ.
- Kết hợp Bát Nhã (trí tuệ/nữ tính) và Phương tiện (bi/nam tính) để đạt Niết bàn đại lạc.
- Không phải dâm dục phàm phu, yêu cầu không xuất tinh.
Bất Giới Nữ Sắc:
- Thực hành “tính giao” trong nghi lễ cổ đại Tây Tạng (tiết gieo giống, thu hoạch).
- “Mật Quán Đảnh” và “Huệ Quán Đảnh” là nghi thức Mật thừa có yếu tố tính dục (Minh phi, Xích bạch nhị bồ đề tâm).
- Sau Tông Khách Ba, Hoàng giáo cấm “tính hành vi”, chỉ tu “trí ấn” (tác quán).
- Hồng giáo tiếp tục “phụ mẫu tương ưng”, coi tính giao là “tức thân thành Phật” (quán tưởng Bổn tôn nam nữ).
Ăn Thịt Và Coi Thường Xác Chết:
- Quan niệm người Tây Tạng về thân xác sau khi chết là vô dụng.
- Điểu táng (thiên táng) là tập tục phổ biến (cắt xác cho chim ăn) do địa lý và quan niệm vô thường.
- Phật giáo Tây Tạng không chủ trương ăn chay, giải thích rằng ăn thịt kết duyên và giúp chúng sinh siêu thoát.
- Tư tưởng “giới sát từ bi” vẫn phổ biến (không dùng cày sắt, bỏ án tử hình).
Trường Kỳ Khổ Hạnh:
- Nhiều tăng nhân ẩn tu khổ hạnh trong hang đá, chuyên tu Chỉ-quán.
- Tu luyện khí và tư tưởng để đạt đến trạng thái “vô ngã giải thoát”.
- Khổ tu là phương tiện để “tức thân thành tựu” và chuyển thế thành Lạt-ma quý tộc.

TIẾT II :CHẾ ĐỘ HOẠT PHẬT

Hô Tất Lặc Hãn (Khubilghan):
- Có nghĩa là “tự tại chuyển sinh” hay “tái lai nhân”.
- Là bậc Thánh đã giải thoát, không do nghiệp lực mà chuyển sinh để cứu độ chúng sinh.
- Bắt nguồn từ tín ngưỡng Tam Thân Phật (Ứng thân, Hóa thân, Pháp thân) và luân hồi.
- Chế độ “Hoạt Phật chuyển thế” độc đáo của Tây Tạng, do ảnh hưởng từ Bổng giáo (thần nhập thể) và Mật thừa (Đoạt xá pháp).
Hô Đồ Khắc Đồ (Khutuktu):
- Danh xưng Mông Cổ chỉ vị Lạt-ma minh tâm kiến tánh, sinh tử tự tại.
- Là chức hàm hành chính do chính phủ phong. Đạt Lai, Ban Thiền, Triết Bố Tôn Đan Ba, Chương Gia là “Mông-Tạng Tứ Thánh”.
- Các vị Khutuktu thường trú ở Bắc Kinh, tuần sát lãnh địa.
- Nữ Hoạt Phật duy nhất tại chùa Tang Đình.
Phương Pháp Tìm Kiếm Vị Hoạt Phật:
- Dựa vào di chúc, điềm triệu, Thần giáng (từ Bổng giáo), phỏng vấn Linh-nhi.
- Kim Bôn Ba Bình là phương pháp rút thẻ được nhà Thanh quy định để tìm kiếm.
- Trường hợp Đạt Lai Lạt Ma XIII và XIV được miễn rút thẻ do linh dị đặc biệt.
Đạt Lai Và Sự Chuyển Sinh:
- “Đạt Lai” (Dalai) là danh xưng Mông Cổ do Yêm Đáp Hãn ban cho Đạt Lai III, có nghĩa “đức rộng như biển”.
- Đạt Lai Lạt Ma được tin là Quan Âm hóa thân.
- Liệt kê 14 đời Đạt Lai Lạt Ma.
Ban Thiền Ngạch Nhĩ Đức Ni:
- “Ban Thiền” (Pan-Chen) là từ ghép Phạn-Tạng, nghĩa “Đại hữu trí giả”.
- La Tang Khuyết Tiếp (thầy của Đạt Lai V) được coi là Ban Thiền đời đầu.
- Được tin là Phật A Di Đà ứng hiện, “sư đệ tương ứng” với Đạt Lai.
- Liệt kê 10 đời Ban Thiền.

CHƯƠNG VII. CHẾ ĐỘ VÀ SỰ QUAN HỆ GIỮA CHÍNH TRỊ-TÔN GIÁO.

Tiết I: Sự Khởi Đầu Và Sự Chấm Dứt Thể Chế Chính-Giáo Hợp Nhất

Các vua nhà Nguyên với Lạt Ma giáo:
- Thành Cát Tư Hãn và Hốt Tất Liệt ủng hộ Phật giáo Tây Tạng (Hồng giáo).
- Phát Tư Ba (phái Tát Già) làm Quốc sư dưới Hốt Tất Liệt, chế tạo tân tự Mông Cổ.
- Chính quyền Tát Già được thành lập, thực hiện chế độ chính-giáo hiệp nhất.
- Sự suy đồi đạo đức của Lạt-ma giáo dưới thời Nguyên Thuận Đế do mê tín và lạm dụng quyền lực.
Lạt Ma Giáo Và Triều Minh:
- Minh Thái Tổ tiếp tục chính sách dùng tăng nhân để cai trị Tây Tạng.
- Nhà Minh phong nhiều Pháp vương cho các tông phái Lạt-ma (phần lớn là Hồng giáo).
- A Nhĩ Đát Hãn (Yêm Đáp Hãn) giúp Hoàng giáo du nhập Mông Cổ.
Lạt Ma Giáo và Triều Thanh:
- Hoàng giáo (Gelug) lan rộng ở Mông Cổ.
- Đạt Lai V và Cố Thỉ Hãn liên minh, tiêu diệt các phái đối lập, củng cố Hoàng giáo.
- Đệ Ba Tang Tiết gây loạn sau cái chết của Đạt Lai V.
- Thanh triều can thiệp quân sự, thiết lập chế độ Trú Tạng Đại Thần và đưa Tây Tạng vào lãnh thổ Trung Quốc.
- Quyền lực chính trị bị tách khỏi Đạt Lai và Ban Thiền.
Chính Trị Và Tôn Giáo Tại Tây Tạng Vào Cuối Triều Thanh:
- Quan hệ xấu đi do chính sách của Thanh triều (Triệu Nhĩ Phong).
- Đạt Lai XIII lưu vong sang Ấn Độ, tuyên bố độc lập sau Cách mạng Tân Hợi.
- Chính phủ Quốc Dân Đảng thiết lập Trú Tạng Biện Sự Xứ, nhưng quan hệ không hiệu quả.

TIẾT II. PHẬT GIÁO MÔNG CỔ

Người Mông Cổ Và Tôn Giáo Gốc Của Họ: Tín ngưỡng Tát Mãn giáo (Shamanism), thờ Nhật Đằng Cách Lý (trời) và Nạp Xích Cai (đất).
Hốt Tất Liệt Với Hồng Giáo Tây Tạng: Kublai Khan ủng hộ Phật giáo, tôn Phát Tư Ba làm Quốc sư, chế tạo chữ Mông Cổ.
Hoàng Giáo Du Nhập Mông Cổ:
- A Nhĩ Đát Hãn (Yêm Đáp Hãn) và Triệt Thầm Hồng Đài Cổ mời Đạt Lai III đến Nội Mông, thúc đẩy Hoàng giáo.
- A Ba Đại Hãn hoằng truyền Lạt-ma giáo ở Ngoại Mông Cổ.
- Bộ tộc Ách Lỗ Đặt cũng quy y Lạt-ma giáo.
Phật Giáo Mông Cổ Với Triết Bố Tôn Đan Ba:
- Triết Bố Tôn Đan Ba (Jebtsundamba Khutuktu) là Hoạt Phật của Ngoại Mông Cổ, kế thừa Đa La Na Tha.
- Thanh triều ủng hộ, ông thiết lập các học bộ (Hiển giáo, Mật giáo, Thiên văn, Y dược) ở Khố Luân, biến nơi đây thành trung tâm tôn giáo và chính trị.
- Mối quan hệ phức tạp với Thanh triều.
Phật giáo và Ngoại Mông Cổ Độc Lập:
- Ngoại Mông Cổ độc lập năm 1912, Triết Bố Tôn Đan Ba làm Hoàng đế.
- Chế độ Mông Cổ Nhân Dân Cộng Hòa Quốc phế bỏ chính-giáo hiệp nhất, cấm tìm kiếm chuyển sinh Hoạt Phật, tịch thu tài sản chùa.
Nội Mông Cổ Và Chương Gia Hoạt Phật: Changkya Rinpoche khai mở Phật giáo Nội Mông, quan hệ với Thanh và KMT.

TIẾT III. CHẾ ĐỘ PHẬT GIÁO MÔNG –TẠNG

Giáo Đoàn Lạt-Ma Mông-Tạng:
- Hệ thống phân cấp Lạt-ma phức tạp: theo chức hàm (Hô Đồ Khắc Đồ, Nặc Môn Hãn…), theo nhậm chức (Quốc sư, Thiền sư…), theo nơi cư trú (Trú Kinh, Tây Tạng, Tây Phồn, Du Mục), theo tự viện cư trú (tốt nghiệp Hiển giáo, Mật giáo, Y học…).
Cách Tổ Chức Tự Viện Rất Hiện Đại Của Phật giáo Tây Tạng:
- Các đại tự viện chia thành Trung bộ học viện (Trát Thương) và Tiểu bộ (Khương Thốn).
- Chức sự trong chùa: Cơ Tự (quản lý tài sản), Nghĩa-Ngạc (quản lý oai nghi).
- Chức sự mỗi Trung bộ: Kham Bố (trú trì, giáo thọ, giáo giới), Đương Gia (quản lý tài sản), Củ-Sát (giám đốc oai nghi).
Giáo Dục Và Khảo Thí:
- Chuyển thế tục nhiệm: Tuyển định Linh-nhi (Hoạt Phật), giáo dục toàn diện, thi Cách Tây (Geshe).
- Khảo thí tấn nhậm: Phổ thông tăng học Hiển giáo, thi Cách Tây, sau đó tiến tu Mật pháp (Cử-Ba).
Trình Tự Khảo Thí Cách Tây:
- Chương trình học lâu dài: Nhân Minh, Hiện Quán Trang Nghiêm Luận, Nhập-Trung Luận, Giới Luật học, Cu-Xá.
- Khảo thí Cách Tây chia làm bốn bậc (Đầu Đẳng, Nhị đẳng, Tam đẳng), với các quy trình biện luận nghiêm ngặt.
- Nhấn mạnh phương pháp luận lý Nhân Minh trong giáo dục Phật giáo Tây Tạng.

Mục lục