Lịch Sử Văn Minh Ấn Độ

Tựa và Giới Thiệu

Will Durant là một trong hai sử gia nổi danh nhất thế giới thời bấy giờ, nổi bật với bộ “Lịch sử Văn minh”.
Ông nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nghiên cứu văn minh phương Đông, coi đó là một khuyết điểm lớn của các sử gia phương Tây.
Cuốn sách bao gồm lịch sử Ấn Độ, Pakistan và Bangladesh ngày nay, cũng như các vùng lân cận chịu ảnh hưởng văn hóa Ấn Độ.
Nguyễn Hiến Lê là người dịch, đánh giá Durant cao ở tinh thần nhân bản, chống kỳ thị chủng tộc và chiến tranh.

Chương I: Tổng Quan Về Ấn Độ

Đất đai và Khí hậu: Ấn Độ là một bán đảo rộng lớn, đa dạng về khí hậu và địa lý, từ Himalaya lạnh giá đến miền Nam nóng bức. Khí hậu khắc nghiệt ảnh hưởng sâu sắc đến tôn giáo và triết lý, khuyến khích tư tưởng “ngồi yên, không ham muốn”.
Văn minh cổ nhất?: Các phát hiện khảo cổ ở Mohenjo-daro và Harappa chứng minh nền văn minh Indus cổ đại, với hệ thống đô thị phát triển từ 3-4 ngàn năm TCN, có thể cổ hơn cả Sumeria và Ai Cập.
Dân tộc Ấn-Aryen: Sự xâm nhập của dân tộc Aryen từ bờ biển Caspienne tạo ra sự phân chia xã hội dựa trên màu da và nghề nghiệp, hình thành chế độ đẳng cấp (caste).
Xã hội Ấn-Aryen: Ban đầu là dân du mục, sau chuyển sang nông nghiệp và thủ công. Xã hội có các phường nghề nghiệp tự trị, thương mại phát triển. Phụ nữ thời Veda có nhiều tự do hơn các thời kỳ sau.
Tôn giáo Veda: Thờ các sức mạnh thiên nhiên (trời, lửa, gió, mặt trời), sau nhân cách hóa thành các thần linh. Cuối thời Veda, xuất hiện tư tưởng nhất thần giáo và triết lý trong các Upanishad.
Văn học Veda: Kinh Veda là di sản thiêng liêng, ghi chép thánh ca, lời khấn tế, và các bài thuyết pháp. Tiếng Sanscrit là ngôn ngữ cổ điển, mặc dù chữ viết chưa phổ biến.
Triết lý Upanishad: Tập hợp các bài giảng triết lý từ 800-500 TCN, tập trung vào sự bất túc của trí tuệ và tầm quan trọng của trực giác để hiểu bản chất của Atman (linh hồn thế giới) và Brahman (bản thể vũ trụ), khẳng định Atman và Brahman là một.

Chương II: Phật Thích Ca

Bọn theo tà giáo: Thời kỳ trước Phật, Ấn Độ chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của chủ nghĩa hoài nghi, hư vô, và duy vật, đặt ra thách thức cho các tín ngưỡng truyền thống.
Mahavira và Jaïn giáo: Mahavira (thế kỷ VI TCN) sáng lập Jaïn giáo, chủ trương khổ hạnh tột độ và giới luật “bất tổn sinh” (ahimsa). Đạo này không tin có Thượng Đế sáng tạo, nhưng thờ các Jina (vị chinh phục).
Truyện Phật Thích Ca: Hoàng tử Siddharta Gautama từ bỏ cuộc sống xa hoa sau khi chứng kiến sinh, lão, bệnh, tử. Ngài tu khổ hạnh sáu năm, sau đó giác ngộ dưới gốc cây bồ đề, tìm ra nguyên nhân của đau khổ và con đường giải thoát.
Lời dạy của Đức Phật: Ngài giảng “Tứ diệu đế” (Khổ, Tập, Diệt, Đạo) và “Bát chánh đạo” (chánh kiến, tư duy, ngữ, nghiệp, mệnh, tinh tiến, niệm, định), cùng “Ngũ giới”. Ngài không quan tâm đến siêu hình học hay thần học, mà tập trung vào đạo đức và con đường giải thoát khỏi luân hồi.
Ý nghĩa của Niết Bàn: Là trạng thái diệt mọi tư dục, đạt được an tĩnh và giải thoát khỏi vòng sinh tử.
Những ngày cuối cùng của Phật: Ngài từ chối tự xưng thiên khải, khuyến khích đệ tử tự làm ngọn đèn soi sáng cho mình. Đạo Phật lan rộng khắp châu Á sau khi ngài tịch.

Chương III: Từ Alexandre tới Aureng-Zeb

Chandragupta: Sau cuộc xâm lược của Alexandre Đại đế (327 TCN), Chandragupta Maurya thống nhất Ấn Độ, lập triều đại Maurya hùng mạnh. Pataliputra là kinh đô phồn thịnh với hệ thống hành chính tiên tiến.
Ông vua triết nhân (Açoka): Açoka (273 TCN) ban đầu tàn bạo, sau cải đạo theo Phật giáo, trở thành minh quân nhân từ, ban hành các sắc lệnh khuyến khích hòa bình, tự do tín ngưỡng và giới luật ahimsa. Ông phái các cao tăng truyền đạo khắp châu Á.
Hoàng kim thời đại (Gupta, Harsha): Triều đại Kushan phát triển nghệ thuật Hi Lạp-Phật giáo. Triều đại Gupta (thế kỷ IV-V) là thời kỳ hoàng kim của văn minh Ấn, với văn học, tôn giáo, khoa học và nghệ thuật rực rỡ, được Pháp Hiển ca ngợi. Vua Harsha-Vardhana (thế kỷ VII) tiếp nối sự thịnh vượng này.
Lịch sử Rajputana: Vùng Rajputana nổi tiếng với các chiến binh dũng cảm, duy trì nền văn minh phong kiến và chống lại các cuộc xâm lược Hồi giáo.
Thời cực thịnh của phương Nam (Vijayanagar): Khi phương Bắc bị xâm lược, văn hóa Ấn lùi về phương Nam. Vương quốc Vijayanagar (thế kỷ XIV-XVI) dưới thời Krishna Raya là một trung tâm văn minh, nghệ thuật và giàu có.
Cuộc xâm chiếm của người Hồi: Từ thế kỷ X, các cuộc xâm lược tàn bạo của người Hồi giáo, đặc biệt là Mahmud xứ Ghazni, đã tàn phá Ấn Độ, cướp bóc của cải, hủy hoại đền đài. Các vua Hồi ở Delhi thiết lập chế độ độc tài, đánh thuế nặng và khủng bố dân chúng.
Đại vương Akbar: Akbar (thế kỷ XVI), một trong những vua Mông Cổ vĩ đại nhất, thống nhất Ấn Độ. Ông có chính sách khoan dung tôn giáo, khuyến khích văn hóa, nghệ thuật và cố gắng tạo ra một tôn giáo tổng hợp. Ông là một nhà cai trị sáng suốt và có học thức.
Đế quốc Mông Cổ suy tàn: Sau Akbar, các vua Jehangir và Shah Jehan tiêu xài hoang phí. Aureng-Zeb cuồng tín Hồi giáo, đàn áp các tôn giáo khác, khiến đế quốc suy yếu và tan rã, tạo điều kiện cho người Anh xâm nhập.

Chương IV: Đời Sống Dân Chúng

Nguồn lợi: Ấn Độ có tài nguyên phong phú (nông nghiệp, mỏ vàng, bạc, sắt, bông vải), phát triển tiểu công nghệ và thương mại. Chế độ thuế quan và nạn đói vẫn thường xuyên xảy ra.
Tổ chức xã hội: Chế độ quân chủ phổ biến. Luật Manou quy định chặt chẽ chế độ đẳng cấp (caste), với Bà La Môn ở vị trí tối cao, hưởng nhiều đặc quyền và kiểm soát tri thức.
Luân lý và hôn nhân: Dharma (bổn phận) gắn liền với đẳng cấp. Gia đình phụ quyền, phụ nữ có địa vị thấp. Tảo hôn phổ biến, tục tự thiêu quả phụ (suttee) tồn tại.
Thái độ, phong tục, tính tình: Người Ấn thường được mô tả là hòa nhã, lễ độ, sạch sẽ. Tôn giáo ảnh hưởng sâu sắc đến mọi khía cạnh đời sống, từ ăn uống, y phục đến thái độ đối với cái chết.

Chương V: Thiên Đường Của Thần Linh

Thời đại cuối cùng của đạo Phật: Phật giáo từng cực thịnh, nhưng chia thành Tiểu Thừa (Hinayana) và Đại Thừa (Mahayana). Đại Thừa pha trộn nhiều yếu tố Bà La Môn, cuối cùng bị Ấn giáo hấp thụ và suy tàn trên đất Ấn.
Các thần linh mới (Ấn giáo): Ấn giáo là một tập hợp các tín ngưỡng, thờ Brahma (sáng tạo), Vishnu (bảo tồn) và Shiva (hủy diệt). Các thần thú vật như bò cái cũng được tôn kính.
Các tín ngưỡng: Bao gồm hệ thống thần thoại phức tạp, thuyết luân hồi và luật Karma (quả báo), giải thích sự khổ đau và bất bình đẳng trong đời sống. Mục đích cuối cùng là moksha (giải thoát) khỏi vòng luân hồi.
Các sự kỳ quặc về tôn giáo: Mê tín dị đoan, chiêm tinh, thờ dương vật (linga và yoni) là những yếu tố phổ biến trong Ấn giáo, mặc dù có ý nghĩa tượng trưng.
Các vị thánh và người vô tín ngưỡng: Các thánh yogi tu khổ hạnh để đạt giác ngộ. Ấn Độ cũng có các phái hoài nghi và vô thần, cho thấy sự tự do tư tưởng.

Chương VI: Đời Sống Tinh Thần

Khoa học Ấn Độ: Thiên văn học (Aryabhata, Brahmagupta) tiến bộ với các khái niệm về trái đất quay và nhật thực. Toán học phát triển vượt trội với hệ thống số thập phân và số 0 (truyền qua Ả Rập sang châu Âu). Y học (Sushruta, Charaka) đạt trình độ cao về giải phẫu, dược lý, thậm chí biết chủng đậu và thôi miên.
Sáu hệ thống của triết học Bà La Môn:
- Nyaya: Luận lý học, tập trung vào phương pháp suy luận và tìm chân lý.
- Vaisheshika: Thuyết nguyên tử, tương tự Democrite.
- Sankhya: Triết hệ cổ nhất, duy tâm và duy linh, liệt kê 25 thực thể cấu thành vũ trụ, nhấn mạnh sự giải thoát khỏi đau khổ thông qua nhận thức.
- Yoga: Phương pháp tu khổ hạnh, thiền định để giải thoát linh hồn khỏi vật chất, đạt đến giác ngộ và năng lực siêu nhiên.
- Purva-Mimansa: Tập trung vào nghi lễ và truyền thống Veda, ít quan tâm đến siêu hình.
- Vedanta: Triết lý phổ biến nhất, khẳng định Atman (linh hồn cá nhân) và Brahman (linh hồn vũ trụ) là một, mục tiêu là hợp nhất với Brahman để đạt giải thoát.
Kết luận về triết học Ấn Độ: Triết học Ấn Độ chú trọng giải thoát khỏi thế giới, không đặt mục tiêu thống trị. Nó có ảnh hưởng sâu sắc đến phương Tây trong các thời kỳ suy thoái.

Chương VII: Văn Học Ấn Độ

Các ngôn ngữ của Ấn: Tiếng Sanscrit (cổ điển) và các thổ ngữ như Prakrit, Pali, Hindi, Urdu, Tamil. Ngữ pháp Ấn Độ phát triển sớm với Panini. Chữ viết xuất hiện muộn, chủ yếu dùng trong thương mại.
Giáo dục: Luôn do tu sĩ đảm nhiệm, chú trọng thuộc lòng kinh Veda, kỷ luật. Các đại học như Taxila, Nalanda là trung tâm tri thức.
Anh hùng ca:
- Mahabharata: Trường ca đồ sộ nhất, kể về cuộc chiến giữa các bộ lạc Kuru và Pandava. Chứa nhiều triết lý, đặc biệt là Bhagavad-Gita (thánh ca của Thượng Đế), ca ngợi tinh thần chiến đấu và bổn phận.
- Ramayana: Trường ca tình cảm hơn, kể về gian nan của hoàng tử Rama và sự thủy chung của nàng Sita.
Tuồng hát: Xuất hiện từ sớm, có nguồn gốc tôn giáo. “Chiếc xe đất sét” và “Shakuntala” của Kalidasa là các kiệt tác, pha trộn văn xuôi và thơ, thường có hậu, nhấn mạnh luân lý.
Văn xuôi và thơ: Văn học Ấn Độ chủ yếu là thơ, ngay cả các tác phẩm khoa học cũng được viết theo thể thơ. Nổi bật là ngụ ngôn (Panchatantra), sử ký (thường là truyền kỳ), và thơ trữ tình của Chand Bardai, Tulsi Das, Kabir.

Chương VIII: Nghệ Thuật Ấn Độ

Tiểu công nghệ: Phát triển rực rỡ từ thời Mohenjo-daro đến các triều đại sau, với đồ gốm, kim loại, gỗ, ngà, châu báu và đặc biệt là vải vóc tinh xảo.
Âm nhạc: Lịch sử lâu đời (3000 năm), gắn liền với tôn giáo và vũ điệu. Nhạc Ấn dùng các âm giai phức tạp (raga), chú trọng đến cảm xúc và tinh thần hơn là cấu trúc hài hòa.
Hoạ: Bích họa hang Ajanta (thế kỷ I-VII) là đỉnh cao của nghệ thuật hội họa Ấn Độ, diễn tả vẻ đẹp u sầu của giác ngộ. Các tế họa Rajput và họa phái Mông Cổ cũng phát triển mạnh.
Điêu khắc: Phát triển mạnh từ thời Açoka, ban đầu chịu ảnh hưởng Ba Tư, sau hình thành phái Gandhara (lai Hi Lạp-Phật giáo), rồi trở về nghệ thuật thuần túy Ấn dưới thời Gupta. Các tượng thần Vishnu, Shiva, Bồ tát là những kiệt tác.
Kiến trúc:
- Ấn Độ: Từ các stupa (tháp) và đền hang (Karle, Ajanta) đến các đền đài đồ sộ ở phương Nam (Kailasha).
- Thuộc địa: Ảnh hưởng lan rộng đến Tích Lan (dagoba Anuradhapura), Java (Borobudur), Cao Miên (Angkor Wat), Xiêm, Miến Điện.
- Hồi giáo: Kiến trúc Hồi giáo ở Ấn Độ, đặc biệt dưới triều đại Mông Cổ (Delhi, Agra), kết hợp yếu tố Ba Tư và Ấn Độ, tạo ra các công trình lộng lẫy như Taj Mahal.

Chương IX: Ấn Độ và Ki Tô Giáo

Bọn giặc biển đắc thế: Người Âu (Bồ Đào Nha, Hà Lan, Pháp, Anh) đến Ấn Độ vì lợi ích thương mại, sau đó chiếm đóng. Công ty Đông Ấn và chính sách cai trị tàn bạo của Anh dẫn đến cuộc khởi nghĩa Cipaye (1857), sau đó Ấn Độ trở thành thuộc địa của Hoàng gia Anh.
Những “vị thánh của ngày cuối cùng”: Ki Tô giáo không lan rộng ở Ấn. Các phong trào cải cách Ấn giáo như Brahma-Somaj (Ram Mohun Roy) cố gắng tổng hợp các tôn giáo nhưng thất bại. Các nhân vật như Ramakrishna và Vivekananda đã làm sống lại Ấn giáo bằng cách nhấn mạnh tình thương, phục vụ nhân loại và sự cương cường.
Rabindranath Tagore: Thi hào Nobel, ông kết hợp khoa học và nghệ thuật, yêu nước nhưng chống chủ nghĩa bài ngoại, vạch trần tệ nạn xã hội. Ông là biểu tượng của tinh thần đổi mới và sự giao thoa văn hóa Đông-Tây.
Đông phương và Tây phương: Ảnh hưởng của phương Tây thông qua đường sắt, điện tín, báo chí, giáo dục đã làm thay đổi kinh tế và xã hội Ấn Độ. Chế độ đẳng cấp suy yếu, vai trò của phụ nữ tăng lên.
Phong trào Quốc gia: Sinh viên du học phương Tây mang về tư tưởng dân chủ, tự do, dẫn đến sự ra đời của Quốc dân hội nghị Ấn.
Mahatma Gandhi: Nhà lãnh đạo vĩ đại nhất, chủ trương bất bạo động (ahimsa) và bất hợp tác với Anh. Ông khuyến khích tự cường kinh tế (guồng quay sợi khaddar) và trở về lối sống giản dị. Ông bị tù nhiều lần nhưng luôn kiên định với lý tưởng hòa bình và tự do.
Từ biệt Ấn Độ: Lịch sử Ấn Độ vẫn đang tiếp diễn. Văn hóa Ấn Độ hấp thụ tinh hoa phương Tây, khoa học và kinh tế phát triển. Cuối cùng, Ấn Độ có thể dạy cho phương Tây bài học về khoan dung, thanh thản, và tình yêu thương vạn vật.

Mục lục