Máu bẩn: Ảo tưởng, tham vọng, bí mật và sự dối trá trong vụ lừa đảo lớn nhất Thung lũng Silicon

Cuốn sách “Máu bẩn” của John Carreyrou là một tác phẩm báo chí điều tra xuất sắc, phơi bày toàn bộ quá trình Elizabeth Holmes, nhà sáng lập Theranos, đã xây dựng một đế chế trị giá 9 tỷ đô la dựa trên sự lừa dối trắng trợn về công nghệ xét nghiệm máu của mình.

Bìa 1 & Khởi nghiệp công nghệ - Cần nhanh nhưng không vội (Giới thiệu)

Năm 2015, Elizabeth Holmes được ca ngợi là “Steve Jobs của nữ giới” với công ty “kỳ lân” Theranos, định giá 9 tỷ USD, hứa hẹn cách mạng hóa ngành y tế.
Thực tế: Công nghệ của Theranos không hoạt động. Holmes lừa dối nhà đầu tư, đối tác như Safeway và Walgreens, đồng thời tạo ra môi trường làm việc khắc nghiệt.
Phóng viên John Carreyrou của Wall Street Journal điều tra và vạch trần vụ lừa đảo, dẫn đến sự sụp đổ của công ty và bản án cho Holmes.
Lời tựa của tác giả nhấn mạnh dựa trên hàng trăm cuộc phỏng vấn, chủ yếu là cựu nhân viên Theranos, và cam kết tính xác thực.

Lời nói đầu & Một cuộc đời có mục đích

17 tháng 11 năm 2006: Buổi trình diễn Theranos 1.0 cho Novartis được báo cáo là “hoàn hảo” bởi Elizabeth Holmes.
Tuy nhiên, Giám đốc Tài chính Henry Mosley nghi ngờ. Shaunak Roy (đồng sáng lập) tiết lộ buổi trình diễn thực chất là gian lận bằng cách phát lại kết quả giả.
Mosley đối chất với Elizabeth, cô thay đổi thái độ và sa thải ông ngay lập tức.
Elizabeth Anne Holmes từ nhỏ đã có tham vọng lớn, muốn làm tỷ phú. Cô được nuôi dưỡng trong gia đình có dòng dõi danh giá về kinh doanh và y khoa.
Cô bỏ học Stanford năm thứ hai, sau một kỳ thực tập ở Singapore, nảy ra ý tưởng về miếng dán chẩn đoán và điều trị bệnh.
Giáo sư Channing Robertson (Stanford) ấn tượng và khuyến khích cô bỏ học. Shaunak Roy trở thành nhân viên đầu tiên.
Elizabeth gọi vốn từ các mối quan hệ gia đình (Tim Draper, Victor Palmieri) và nhà đầu tư mạo hiểm, nhưng một số từ chối vì nghi ngờ công nghệ.
Ban đầu là miếng dán, sau chuyển sang thiết bị cầm tay gồm hộp chứa và đầu đọc (Theranos 1.0).

Gluebot

Đầu 2006: Kỹ sư Edmond Ku gia nhập Theranos, nhận ra Theranos 1.0 là mô hình chưa hoạt động.
Elizabeth kiên quyết sử dụng một lượng máu rất ít (một giọt chích từ ngón tay), gây khó khăn kỹ thuật lớn và khiến kết quả không ổn định.
Môi trường làm việc đầy bí mật và bất ổn, nhân sự thay đổi liên tục, không ai được khuyến khích trao đổi thông tin.
Giám đốc Tài chính Henry Mosley biến mất không lý do (tin đồn biển thủ quỹ).
Elizabeth yêu cầu làm việc 24/7, nói có thể sa thải và tuyển người mới liên tục.
Sunny Balwani, bạn trai lớn tuổi của Elizabeth, bắt đầu ảnh hưởng sâu sắc đến công ty.
Larry Ellison và Don Lucas, nhà đầu tư lớn, cũng ảnh hưởng đến Elizabeth.
Tháng 8 năm 2007: Thí điểm Theranos 1.0 với Pfizer ở Tennessee trên bệnh nhân ung thư giai đoạn cuối, mặc dù thiết bị chưa ổn định.
Cuối tháng 8 năm 2007: Theranos khởi kiện ba cựu nhân viên (Michael O’Connell, Chris Todd, John Howard) vì nghi ngờ ăn trộm tài sản trí tuệ. FBI được gọi vào cuộc, tạo không khí căng thẳng.
Tony Nugent phụ trách nhóm kỹ thuật mới, phát triển thiết bị Edison (ban đầu gọi là “gluebot”) sử dụng cánh tay robot và kỹ thuật xét nghiệm miễn dịch hóa phát quang.
Tháng 9 năm 2007: Edison hoạt động ổn định hơn Theranos 1.0.
Nhóm của Ed Ku bị sa thải. Shaunak Roy cũng rời đi.

Nỗi thèm muốn mang tên Apple

Elizabeth thần tượng Steve Jobs và Apple, muốn Theranos trở thành “iPod của ngành y tế”.
Cô tuyển Ana Arriola (thiết kế iPhone) và các nhân viên Apple khác để thiết kế Edison với màn hình cảm ứng, vỏ máy bóng bẩy.
Elizabeth thay đổi phong cách ăn mặc sang áo cổ lọ đen như Jobs.
Văn hóa công ty đầy kiểm soát và bí mật: Matt Bissel (IT) theo dõi email, lịch sử duyệt web, các trợ lý theo dõi Facebook nhân viên.
Aaron Moore, một kỹ sư, bày tỏ lo ngại về việc sử dụng công nghệ chưa hoàn thiện trên bệnh nhân Tennessee.
Avie Tevanian, thành viên hội đồng và bạn của Jobs, cũng có những nghi ngờ và bị Elizabeth tống khứ khỏi hội đồng sau khi đặt câu hỏi.
Aaron Moore bị Elizabeth trừng phạt sau khi tạo một mẩu tin rao vặt giả Edison trên Craigslist như một trò đùa, sau đó anh nghỉ việc.
Todd Surdey (trưởng phòng bán hàng) và Michael Esquivel (luật sư trưởng) cũng bày tỏ lo ngại về các dự báo doanh thu “phóng đại” và tình trạng công nghệ, sau đó cũng bị Elizabeth sa thải.

Tạm biệt Đông Paly & Người láng giềng thuở nhỏ

Đầu 2008: Theranos chuyển văn phòng đến khu sang trọng hơn ở Palo Alto để gây ấn tượng với nhà đầu tư.
Matt Bissel (IT) mệt mỏi với Elizabeth’s thất thường và việc phải hỗ trợ sa thải nhân viên, cũng như thu thập bằng chứng “tống tiền” Henry Mosley. Anh nghỉ việc.
Aaron Moore và Mike Bauerly thử nghiệm Edison với “yếu tố con người” và nhận ra việc lấy máu đầu ngón tay gặp nhiều vấn đề, khó thực hiện ở nhà.
Richard Fuisz, người hàng xóm cũ của Elizabeth, một nhà phát minh y tế, cảm thấy bị coi thường và bắt đầu tìm kiếm sơ hở của Theranos.
Tháng 9 năm 2005: Fuisz nộp đơn xin cấp bằng sáng chế cho một “cơ chế cảnh báo bác sĩ” khi kết quả xét nghiệm máu tại nhà bất thường, dựa trên ý tưởng của Theranos.
Tháng 11 năm 2010: Bằng sáng chế của Fuisz được cấp, ông gửi thông cáo báo chí đến Theranos, Elizabeth coi đây là hành động tống tiền.
Tháng 7 năm 2008: Chris Holmes (bố Elizabeth) lo lắng về bằng sáng chế của Fuisz, giới thiệu Elizabeth với luật sư Chuck Work tại McDermott Will & Emery.
Elizabeth cáo buộc John Fuisz (con trai Richard, luật sư tại McDermott) đánh cắp thông tin, nhưng Chuck Work từ chối đại diện vì không có bằng chứng.

Sunny

Hè 2009: Chelsea Burkett (bạn Elizabeth từ Stanford) gia nhập Theranos làm giải pháp khách hàng.
Sunny Balwani gia nhập Theranos với vai trò Phó Chủ tịch Điều hành, khẳng định vai trò cấp cao. Chelsea nhận ra Sunny là người thô lỗ, hách dịch, tạo ra “nền văn hóa sợ hãi”.
Sunny là người tình của Elizabeth, lớn hơn cô gần 20 tuổi, từng kiếm 40 triệu USD từ CommerceBid.com và có lịch sử vấn đề về thuế.
Mùa thu 2009: Chelsea và Daniel Young đến Antwerp, Bỉ, để nghiên cứu với Centocor (Johnson & Johnson). Thiết bị Theranos gặp nhiều lỗi kỹ thuật, Sunny đổ lỗi cho kết nối không dây.
Elizabeth và Sunny chuyển hướng sang Mexico để “chữa cúm lợn”, mặc dù các nhà khoa học Theranos cho rằng xét nghiệm cúm trong máu không hiệu quả. Chelsea cảm thấy bất mãn.
Tin đồn Sunny hối lộ ở Thái Lan để lấy mẫu máu cúm. Stefan Hristu bỏ việc sau chuyến đi Thái Lan.
Chelsea nghỉ việc vì không chấp nhận được việc Elizabeth và Sunny thuyết phục bố của một sinh viên Stanford xét nghiệm máu tìm ung thư bằng công nghệ Theranos.

Bác sĩ J & Cuộc chơi sức khỏe

2010: Walgreens (chuỗi nhà thuốc) và Safeway (chuỗi siêu thị) trở thành đối tác. Bác sĩ Jay Rosan (“Bác sĩ J”) của Walgreens và CEO Steve Burd của Safeway bị Elizabeth mê hoặc.
Theranos hứa hẹn công nghệ đột phá, xét nghiệm tức thì với giá rẻ. Walgreens đầu tư 50 triệu USD, cho vay 25 triệu USD. Safeway cho vay 30 triệu USD, cải tạo cửa hàng 350 triệu USD.
Kevin Hunter (tư vấn Walgreens) và Kent Bradley (giám đốc y tế Safeway) bày tỏ nghi ngờ sâu sắc về khả năng hoạt động của công nghệ Theranos, tính chính xác của các xét nghiệm, và việc Theranos né tránh FDA.
Hunter và Bradley phát hiện Theranos gian lận kết quả, dùng máy Siemens/DiaSorin nhưng tuyên bố là công nghệ độc quyền, và Elizabeth từ chối so sánh kết quả.
Steve Burd (CEO Safeway) mù quáng tin Elizabeth, bỏ qua mọi cảnh báo và trì hoãn triển khai.
Đầu 2013: Steve Burd nghỉ hưu, Safeway hủy bỏ hợp tác với Theranos. Elizabeth không liên lạc lại với Burd.

MiniLab

Elizabeth cần một thiết bị mới (miniLab) để thực hiện nhiều xét nghiệm hơn. Kent Frankovich và Greg Baney được giao nhiệm vụ thiết kế.
Elizabeth muốn miniLab nhỏ gọn để đặt tại nhà, mặc dù yêu cầu này mâu thuẫn với khả năng thực hiện nhiều xét nghiệm.
Greg nhận ra Theranos có văn hóa làm việc không bình thường: Elizabeth nói giọng trầm giả, sa thải nhân viên vô cớ, Sunny và Elizabeth có quan hệ tình cảm nhưng giấu giếm.
Christian Holmes (em trai Elizabeth) và nhóm bạn “Frat Pack” gia nhập công ty, không có chuyên môn nhưng được ưu ái.
Kent Frankovich bị buộc phải nghỉ việc vì dự án đèn xe đạp cá nhân (Kickstarter) bị coi là “không trung thành”.
Elizabeth và Sunny thúc ép đội ngũ kỹ thuật hoàn thành miniLab, dù nó còn nhiều vấn đề kỹ thuật (nhiệt độ, ống hút, thông lượng thấp).
John Fanzio (quản lý chuỗi cung ứng) bị Sunny sa thải vì dám điều tra vụ va chạm xe của nhân viên.
Greg Baney nghỉ việc vì quá thất vọng.
Tháng 6 năm 2013: Elizabeth ký hợp đồng mới với Walgreens, cam kết ra mắt dịch vụ trước 1/2/2013 (đã trễ hẹn) để đổi lấy 100 triệu USD phí đổi mới và 40 triệu USD vay.
Để ra mắt kịp thời hạn, Elizabeth và Sunny quyết định dùng lại Edison và gian lận.
Daniel Young và Sam Gong bẻ khóa máy phân tích thương mại ADVIA 1800 (Siemens) để chạy xét nghiệm từ máu đầu ngón tay pha loãng. Alan Beam nghi ngờ tính chính xác.
Vấn đề xét nghiệm kali máu do tan máu (hemolysis) từ việc chích đầu ngón tay.

Lời thề Hippocrates

Tháng 9 năm 2013: Elizabeth Holmes và Theranos tổ chức buổi ra mắt dịch vụ xét nghiệm máu tại Walgreens, được tờ Wall Street Journal ca ngợi.
Alan Beam chứng kiến máy nanotainer phát nổ khi trình diễn.
Alan nhận ra Theranos sử dụng máy Siemens và DiaSorin cho hầu hết các xét nghiệm, chỉ một số ít trên Edison.
Anh phát hiện Theranos gian lận trong các bài kiểm tra sát hạch chất lượng (PT).
Anh cũng biết Elizabeth và Sunny che giấu mối quan hệ tình cảm.
Alan cố gắng ngăn cản việc triển khai xét nghiệm HIV trên máu đầu ngón tay pha loãng.
Anh nhận thấy các kết quả xét nghiệm kali và cholesterol của Theranos không đáng tin cậy, đặc biệt là kết quả kali cao “điên khùng”.
Mark Pandori (đồng giám đốc phòng thí nghiệm) nghỉ việc vì Elizabeth từ chối thảo luận về các phát ngôn truyền thông.
Alan Beam bắt đầu chuyển email công việc sang tài khoản cá nhân để lưu giữ bằng chứng. Anh liên hệ luật sư về hành vi tố cáo.
Cuối 2014: Adam Clapper (Pathology Blawg) bày tỏ nghi ngờ về Theranos, sau đó Richard Fuisz liên hệ với Clapper, và Clapper giới thiệu Fuisz với Alan Beam.
Alan Beam tiết lộ chi tiết về các gian lận trong phòng thí nghiệm Theranos cho Richard Fuisz, bao gồm việc sử dụng máy của Siemens, pha loãng máu, các vấn đề về độ chính xác và gian lận trong kiểm tra PT.

Manh mối & Cuộc phục kích

Tháng 2 năm 2015: John Carreyrou (tác giả) nhận được manh mối từ Adam Clapper.
Carreyrou gặp Richard Fuisz, Joe Fuisz, Phyllis Gardner và Rochelle Gibbons.
Rochelle Gibbons tiết lộ Ian Gibbons từng nói Theranos không hoạt động và Elizabeth không trung thực.
Carreyrou liên hệ Alan Beam, người đồng ý làm nguồn tin mật, tiết lộ Theranos dùng máy thương mại, pha loãng máu, gian lận kiểm tra PT, và Elizabeth/Sunny có quan hệ tình cảm.
Alan Beam buộc phải xóa các email bằng chứng dưới áp lực pháp lý từ Theranos.
Carreyrou liên hệ thêm nhiều cựu nhân viên khác, Erika Cheung (bạn Tyler Shultz) xác nhận các vấn đề về kiểm soát chất lượng và gian lận.
Carreyrou gặp Carmen Washington (y tá ở Phoenix) và nhiều bác sĩ khác, thu thập bằng chứng về các kết quả xét nghiệm sai lệch.
Bác sĩ Nicole Sundene chia sẻ về một bệnh nhân được chẩn đoán sai trầm trọng, gây tốn kém và lo lắng. Carreyrou tự mình làm xét nghiệm ở Theranos và LabCorp, nhận thấy kết quả không nhất quán.
Theranos và luật sư David Boies bắt đầu chiến dịch đe dọa các nguồn tin và Carreyrou.
Tháng 5 năm 2015: Tyler Shultz bị Theranos và David Boies phục kích tại nhà ông nội George Shultz, ép anh ký cam kết không tiết lộ thông tin. Tyler từ chối và quyết định công khai hợp tác với Carreyrou, cung cấp email bằng chứng.
Erika Cheung cũng bị đe dọa trực tiếp bằng thư của Boies.

Bí mật thương mại & La Mattanza

Tháng 6 năm 2015: Phái đoàn Theranos (David Boies, Heather King, Daniel Young) gặp Carreyrou và biên tập viên tại Wall Street Journal.
Theranos từ chối trả lời các câu hỏi cụ thể, lấy lý do “bí mật thương mại”, và đe dọa kiện Wall Street Journal nếu tiết lộ thông tin.
Boies và King sử dụng các chiến thuật “cảnh sát tốt/cảnh sát xấu” và những phép ẩn dụ lố bịch để làm chệch hướng cuộc điều tra.
Carreyrou kiên quyết không lùi bước, tiếp tục thu thập bằng chứng.
Cuối tháng 7 năm 2015: Alan Beam khôi phục các email bằng chứng đã xóa và gửi cho Carreyrou. Email này cho thấy Sunny và Elizabeth biết về các gian lận kiểm tra PT.
Carreyrou quyết định áp dụng chiến thuật “la mattanza” (cá heo Sicilian) - chờ thời cơ rồi tấn công quyết định.

Kiểm soát thiệt hại

Đầu tháng 7 năm 2015: FDA phê chuẩn xét nghiệm HSV-1 của Theranos (một xét nghiệm định tính đơn giản), được Theranos thổi phồng là “chứng nhận toàn bộ công nghệ”.
Elizabeth Holmes viết bài trên Wall Street Journal, kêu gọi FDA quản lý LDTs và khoe về sự hợp tác với FDA.
Carreyrou phát hiện FDA đã coi dữ liệu lâm sàng của Theranos là kém chất lượng.
Elizabeth mời Phó Tổng thống Joe Biden đến thăm cơ sở Newark của Theranos, dàn dựng một phòng thí nghiệm giả để gây ấn tượng. Biden khen ngợi Elizabeth về sự hợp tác với FDA.
Tháng 3 năm 2015: Rupert Murdoch (chủ sở hữu News Corporation, công ty mẹ của Wall Street Journal) đầu tư 125 triệu USD vào Theranos. Elizabeth nhiều lần tìm cách tác động Murdoch để ngăn chặn bài báo.
Theranos tiếp tục đe dọa các nguồn tin của Carreyrou.
Boies gửi ba bức thư dài cho Wall Street Journal, dọa kiện và chỉ trích tính liêm chính của Carreyrou.
8 tháng 10 năm 2015: Boies gặp Gerry Baker (tổng biên tập Wall Street Journal), thừa nhận Theranos không chạy tất cả xét nghiệm trên thiết bị độc quyền và cam kết sẽ “đi trên một hành trình” để hoàn thiện công nghệ.

Lời bạt (Hậu quả)

15 tháng 10 năm 2015: Wall Street Journal đăng bài báo đầu tiên của John Carreyrou, vạch trần Theranos chạy hầu hết xét nghiệm trên máy thương mại, gian lận kiểm tra PT, pha loãng máu.
Bài báo tạo làn sóng dư luận lớn, Theranos phản ứng gay gắt, Elizabeth Holmes xuất hiện trên TV phủ nhận mọi cáo buộc.
Ngày hôm sau: Wall Street Journal đăng bài thứ hai, tiết lộ FDA đã điều tra đột xuất Theranos và cấm sử dụng nanotainer (thiết bị độc quyền của Theranos). Elizabeth cố tình nói giảm nói tránh, tuyên bố đó là quyết định “chủ động”.
Sunny Balwani hô hào nhân viên chửi bới Carreyrou (“Đồ khốn nạn, Carreyrou!”).
Elizabeth tiếp tục xuất hiện tại hội nghị Wall Street Journal, nói dối trắng trợn về việc Theranos không sử dụng máy Edison cũ, không pha loãng máu, và kiểm tra PT là hợp pháp.
George Shultz và các thành viên hội đồng cao cấp khác rời Theranos để tham gia “ban cố vấn” mới. David Boies gia nhập hội đồng.
Wall Street Journal đăng thêm nhiều bài báo, tiết lộ Walgreens ngừng mở rộng, Theranos định bán cổ phiếu trước bài báo, và Safeway đã ngừng hợp tác.
CMS (cơ quan quản lý phòng thí nghiệm) phát hiện “sai sót nghiêm trọng” tại phòng thí nghiệm Newark của Theranos, đe dọa tước chứng chỉ và cấm Elizabeth hoạt động trong ngành y tế 2 năm.
Elizabeth và Sunny dàn dựng một buổi giới thiệu miniLab tại Hiệp hội Hóa học Lâm sàng, cố gắng “thay đổi thế giới” nhưng bị các chuyên gia vạch trần sự thiếu sót.
Partner Fund (nhà đầu tư lớn) kiện Elizabeth và Sunny tội lừa đảo. Rupert Murdoch bán cổ phiếu cho Theranos với giá 1 USD để được giảm thuế. Walgreens cũng kiện Theranos.
David Boies và hãng luật Boies, Schiller & Flexner ngừng đại diện cho Theranos.
Theranos đóng cửa các phòng thí nghiệm, trả lại tiền cho bệnh nhân ở Arizona.
Tổng cộng gần 1 triệu kết quả xét nghiệm bị hủy bỏ hoặc sửa lại.
Tháng 3 năm 2018: SEC tuyên phạt Theranos, Elizabeth, Sunny tội “lừa đảo tinh vi và kéo dài nhiều năm”. Elizabeth bị tước quyền biểu quyết, trả lại cổ phiếu, nộp phạt 500.000 USD, và bị cấm làm quản lý/giám đốc công ty đại chúng 10 năm. Sunny bị SEC kiện ra tòa án liên bang.
Bộ Tư pháp mở điều tra hình sự.
Cuốn sách kết luận Elizabeth Holmes là người nắm quyền kiểm soát hoàn toàn, tự biến mình thành Steve Jobs thứ hai bằng mọi giá, bất chấp rủi ro cho bệnh nhân và sự thật khoa học.

Mục lục