Quân Vương - Tóm Tắt Chi Tiết
Giới thiệu về tác phẩm và tác giả
“Quân Vương” (The Prince) của Niccolò Machiavelli là một chuyên luận nổi tiếng về thuật trị nước, được viết vào đầu thế kỷ 16 trong bối cảnh Italia đang bị chia cắt và ngoại bang xâm lược. Machiavelli, một nhà chính trị, văn, sử học và tư tưởng vĩ đại, đã đúc kết kinh nghiệm thực tiễn và nghiên cứu lịch sử để đưa ra những nguyên tắc cai trị thực dụng, nhằm mục đích thống nhất và xây dựng một quốc gia Italia hùng mạnh.
Cuốn sách này đã gây ra nhiều tranh cãi suốt hàng thế kỷ, bị chỉ trích là vô đạo đức nhưng đồng thời cũng được công nhận là tác phẩm đặt nền tảng cho ngành chính trị học hiện đại. Machiavelli được xem là nhà tiên tri của chủ nghĩa yêu nước hiện đại và là người sáng lập khoa học quân sự hiện đại.
Đề tặng
Tác phẩm được đề tặng cho Đức Ông Lorenzo de Medici, với mong muốn truyền đạt sự hiểu biết về sự nghiệp của những vĩ nhân mà tác giả đã đúc rút từ kinh nghiệm và nghiên cứu. Machiavelli nhấn mạnh sự hấp dẫn của cuốn sách đến từ sự phong phú của tư liệu và sự nghiêm túc của nội dung, đồng thời khẳng định chỉ có quân vương mới hiểu dân, và thần dân mới hiểu được bản chất quân vương.
Các hình thức quốc gia và phương thức hình thành
Chương 1: Các Hình Thức Quốc Gia Và Phương Thức Hình Thành
Machiavelli phân loại các chính thể thành hai hình thức chính: chế độ cộng hòa và chế độ quân chủ. Chế độ quân chủ lại được chia thành quân chủ thế tập (cha truyền con nối) và quân chủ mới (hoàn toàn mới hoặc sáp nhập các nước chư hầu). Các quốc gia bị thôn tính có thể quen sống dưới quyền cai trị hoặc quen hưởng tự do.
Chương 2: Các Quốc Gia Quân Chủ
Các nền quân chủ thế tập dễ bảo toàn hơn nhiều so với các nền quân chủ mới. Quân vương nối ngôi chỉ cần duy trì các tập tục cũ và điều chỉnh hành vi trước biến cố. Một quân vương bình thường có thể duy trì đất nước nếu không có thế lực bất thường phế truất, và dễ dàng giành lại quyền lực nếu bị tiếm quyền.
Chương 3: Các Quốc Gia Quân Chủ Mang Tính Hỗn Hợp
Các quốc gia quân chủ mới và hỗn hợp gặp nhiều vấn đề phức tạp. Dân chúng thường ảo tưởng về một tương lai tốt đẹp hơn khi thay đổi kẻ cai trị, nhưng thực tế có thể trở nên tồi tệ hơn. Quân vương mới dễ bị thù ghét do thương đau từ cuộc chinh phạt. Để chiếm giữ vững chắc, quân vương cần:
- Tiêu diệt hoàng tộc cũ.
- Không thay đổi luật lệ và thuế khóa.
- Đích thân đến sống tại vùng đất mới để kịp thời phát hiện và giải quyết vấn đề.
- Di dân chính quốc đến một vài thuộc địa để tăng cường trung thành và ít tốn kém.
Machiavelli nhấn mạnh rằng con người thường trả thù những xúc phạm nhỏ nhặt, nhưng trước sự lăng nhục nghiêm trọng thì lại chẳng thể làm gì. Quân vương cũng cần làm suy yếu những láng giềng hùng mạnh và bảo vệ những láng giềng yếu hơn, đồng thời không cho phép các thế lực ngoại bang khác tiến vào. Ông phân tích sai lầm của vua Louis XII của Pháp khi mất Milan hai lần, do không tuân thủ các nguyên tắc này, đặc biệt là việc làm cho Giáo hội và Tây Ban Nha mạnh lên, tự chôn vùi chính mình.
Chương 4: Tại Sao Đế Chế Ba Tư Của Vua Darius Không Nổi Loạn Chống Lại Những Người Kế Vị Alexander Đại Đế
Ông so sánh hai hình thức cai trị chính:
- Quân vương cùng cận thần (như đế chế Thổ Nhĩ Kỳ hay Ba Tư): Khó chiếm nhưng dễ cai trị sau khi chinh phục. Không có các tiểu vương hay cận thần có thể phản bội hoặc lôi kéo dân chúng.
- Quân vương cùng các lãnh chúa (như Pháp): Dễ xâm nhập nhưng khó giữ. Các lãnh chúa có quyền thế tập và uy tín riêng, có thể trở thành kẻ thù tiềm tàng hoặc lãnh đạo các phe phái mới.
Alexander Đại đế dễ dàng cai trị Ba Tư vì nó thuộc loại hình thứ nhất. Việc cai trị các vương quốc như Pháp phức tạp hơn nhiều do sự tồn tại của các lãnh chúa.
Chương 5: Phương Thức Cai Trị Những Vương Quốc, Thành Bang Đã Từng Có Chủ Quyền
Khi thôn tính các vùng đất đã quen tự do, quân vương có ba cách cai trị:
- Xóa bỏ toàn bộ: Đây là cách an toàn nhất vì tinh thần tự do và thể chế cũ luôn tồn tại trong ký ức dân chúng, có thể dẫn đến nổi loạn.
- Đích thân đến sống tại đó.
- Cho phép họ sống với luật lệ riêng: Buộc cống nạp và dựng lên một chính quyền thân cận.
Machiavelli khẳng định rằng ở các nước cộng hòa, khát vọng tự do và trả thù mãnh liệt hơn, nên việc xóa bỏ các thể chế, luật lệ và tinh thần cũ là giải pháp chắc chắn nhất. Đối với vương quốc quen phục tùng quân vương, việc thay thế dễ dàng hơn.
Giành và giữ quyền lực
Chương 6: Những Vương Quốc Mới Giành Được Bằng Binh Lực Và Tài Trí Của Bản Thân
Một quân vương giành được ngôi báu bằng tài trí của bản thân (không phải vận may) sẽ gặp nhiều khó khăn ban đầu trong việc thiết lập luật lệ và thể chế mới, nhưng việc cai trị sau đó sẽ dễ dàng hơn. Những kẻ hưởng lợi từ trật tự cũ sẽ chống đối, trong khi những đồng minh của trật tự mới lại miễn cưỡng và thiếu tin tưởng. Do đó, quân vương cần phải có đủ binh lực để duy trì lòng tin của dân chúng và ép buộc họ khi cần. Các ví dụ điển hình bao gồm Moses, Cyrus, Romulus, Theseus và Hiero xứ Syracuse – những người đã biết nắm bắt thời cơ và sử dụng tài trí để tạo dựng cơ nghiệp vững bền.
Chương 7: Các Vương Quốc Giành Được Bằng Binh Lực Của Người Khác Và Vận May Của Bản Thân
Những quân vương lên ngôi nhờ vận may và binh lực của người khác thì dễ dàng lên đến đỉnh cao nhưng lại rất khó để duy trì quyền lực, vì họ thiếu nền tảng vững chắc và sự trung thành của quân đội riêng. Họ phụ thuộc hoàn toàn vào ý nguyện và vận may của người đã ban vương quốc cho họ. Machiavelli lấy ví dụ về Cesare Borgia (Công tước Valentino) – người đã thâu tóm nhiều lãnh thổ nhờ Giáo hoàng Alexander VI, cha mình. Mặc dù cuối cùng thất bại do vận rủi (cha chết đột ngột và bản thân ốm nặng), nhưng hành động của ông vẫn là bài học quý giá cho các tân vương:
- Làm suy yếu các thế lực thù địch: Bằng cách lôi kéo quý tộc, ban phát chức tước, chia rẽ và sau đó tiêu diệt kẻ cầm đầu (như gia tộc Orsini và Colonna tại Sinigaglia).
- Xây dựng quân đội riêng.
- Thiết lập chính quyền mạnh mẽ và khôi phục trật tự: Giao nhiệm vụ cho người tàn bạo (Remirro de Orco), sau đó loại bỏ người này để lấy lòng dân.
- Dự phòng tương lai: Lên kế hoạch chống lại Giáo hoàng kế nhiệm bằng cách tiêu diệt thân thích của các lãnh chúa đã tước đoạt đất đai, giành sự ủng hộ của quý tộc Rome, chi phối Hội đồng Hồng y và chiếm thêm lãnh thổ.
Chương 8: Những Người Trở Thành Quân Vương Bằng Tội Ác
Một người có thể trở thành quân vương bằng sự quỷ quyệt và tàn ác, nhưng Machiavelli khẳng định rằng những hành động này không đem lại vinh quang, mà chỉ quyền lực. Ông phân biệt giữa sự tàn bạo đúng cách và không đúng cách:
- Đúng cách: Thực hiện những hành động tàn bạo cần thiết một lần duy nhất để tự vệ và thiết lập quyền lực, sau đó biến chúng thành lợi ích cho dân chúng và không lặp lại.
- Không đúng cách: Tàn bạo ban đầu nhỏ bé nhưng dần lớn lên, không bao giờ chấm dứt, khiến dân chúng liên tục sợ hãi và căm ghét.
Quân vương khi chiếm đất cần tính toán và thực hiện tất cả điều ác cùng lúc để dân chúng ít ghi nhớ sự thù ghét, sau đó ban lợi ích nhỏ giọt để dân thấm thía. Ví dụ: Agathocles xứ Sicily và Oliverotto xứ Fermo.
Chương 9: Các Vương Quốc Dân Sự
Quân vương có thể lên ngôi nhờ sự ủng hộ của dân chúng hoặc giới quý tộc. Quân vương được dân chúng suy tôn sẽ có địa vị độc tôn và dễ giữ quyền lực hơn, vì nguyện vọng của dân là không bị áp bức. Ngược lại, quân vương được quý tộc đưa lên sẽ gặp nhiều khó khăn vì quý tộc tự cho mình ngang hàng và khó kiểm soát. Quân vương không bao giờ an toàn khi bị dân chúng căm thù (vì đó là lực lượng đông đảo). Đối với quý tộc, quân vương có thể dễ dàng thay đổi họ. Quân vương cần phải tranh thủ được cảm tình của dân chúng và đặt họ dưới sự che chở của mình. Machiavelli cảnh báo rằng một vương quốc dân sự chuyển thành chuyên chế, nếu cai trị qua tầng lớp quan lại, sẽ rất yếu ớt và dễ bị đe dọa.
Chương 10: Đánh Giá Sức Mạnh Của Các Vương Quốc
Machiavelli xem xét liệu một quân vương có thể tự đứng vững hay luôn cần sự bảo trợ của người khác. Quân vương có khả năng tự vệ là người có đủ tiền bạc và quân đội mạnh mẽ để đối đầu với kẻ thù. Những người không đủ sức phải ẩn náu trong thành lũy. Ông khuyến khích quân vương củng cố thành trì, tích trữ lương thực và đối xử tốt với dân chúng để không bị thù ghét. Các thành phố của Đức là ví dụ điển hình về việc duy trì tự do và sức mạnh nhờ thành lũy kiên cố, dự trữ dồi dào và coi trọng quân sự.
Chương 11: Các Vương Quốc Thuộc Giáo Hội
Các vương quốc thuộc Giáo hội là hình thức duy nhất mà việc cai trị rất dễ dàng sau khi đã nắm quyền, vì chúng tồn tại bằng những thể chế tôn giáo cổ xưa với sức mạnh siêu phàm. Quân vương không cần bảo vệ hay cai quản mà vẫn an toàn và hạnh phúc. Machiavelli điểm lại lịch sử các Giáo hoàng, đặc biệt là Giáo hoàng Alexander VI và Julius II, những người đã dùng tiền bạc, quân đội và mưu kế để mở rộng và củng cố quyền lực thế tục của Giáo hội ở Italia, biến Giáo hội từ một thế lực bị coi thường thành một quyền lực đáng nể.
Các vấn đề quân sự
Chương 12: Các Loại Quân Đội Và Lính Đánh Thuê
Nền móng của mọi vương quốc là luật pháp nghiêm minh và quân đội hùng mạnh. Machiavelli phân tích các loại quân đội và kết luận rằng lính đánh thuê và ngoại binh là vô dụng và nguy hiểm. Lính đánh thuê thiếu đoàn kết, tham lam, vô kỷ luật và không trung thành; họ chiến đấu vì tiền lương ít ỏi chứ không phải vì lòng trung thành, dễ dàng bỏ chạy hoặc đào ngũ khi hiểm nguy. Sự suy tàn của Italia được cho là hậu quả của việc dựa dẫm vào lính đánh thuê. Các chỉ huy lính đánh thuê, dù tài giỏi hay bất tài, đều có thể gây nguy hiểm cho quân vương.
Chương 13: Quân Đội Quốc Gia, Ngoại Binh Và Quân Hỗn Hợp
Ngoại binh còn nguy hiểm hơn lính đánh thuê, vì chúng là một khối thống nhất dưới sự chỉ huy của kẻ khác, dễ dàng biến quân vương thành tù nhân nếu thắng trận. Quân vương khôn ngoan luôn tránh xa những loại quân này và chỉ dựa vào quân đội của chính thần dân mình. Thà thất bại với quân đội riêng còn hơn chiến thắng với quân đội của người khác, vì đó không phải là chiến thắng thực sự. Machiavelli dẫn ví dụ về Cesare Borgia, người đã nhận ra sự vô dụng của ngoại binh và lính đánh thuê, rồi xây dựng quân đội riêng để củng cố quyền lực. David từ chối áo giáp của Saul khi đối đầu Goliath cũng là một minh chứng.
Chương 14: Quân Vương Và Các Vấn Đề Quân Sự
Machiavelli khẳng định rằng chiến tranh, các thiết chế và quy tắc chiến tranh là điều duy nhất mà quân vương phải làm và phải lo nghĩ. Bỏ qua binh pháp là nguyên nhân quan trọng nhất dẫn tới mất nước, và cũng khiến quân vương bị khinh thường. Quân vương cần rèn luyện liên tục cả trong thời bình và thời chiến, bằng hai phương thức:
- Hành động: Duy trì kỷ luật và luyện tập quân lính, thường xuyên săn bắn, thích nghi với địa hình và nắm vững các đặc điểm địa lý để biết cách phòng thủ và tấn công.
- Tư duy: Nghiên cứu lịch sử, học hỏi các chiến công của những người vĩ đại, phân tích nguyên nhân thắng lợi và thất bại để rút kinh nghiệm cho bản thân. Ví dụ: Alexander noi theo Achilles, Caesar noi theo Alexander, Scipio noi theo Cyrus.
Phẩm chất của quân vương
Chương 15: Sự Ngợi Ca Và Phê Phán Đối Với Quân Vương
Khi bàn về cách quân vương xử thế với thần dân và bằng hữu, Machiavelli nhấn mạnh sự cần thiết phải sống thực tế, không tưởng tượng ra những điều không tồn tại. Quân vương cần học cách gác lòng tốt sang một bên và vận dụng nó tùy theo thời thế, bởi nếu lúc nào cũng muốn sống tốt thì sẽ bị tiêu vong giữa những kẻ xấu. Quân vương cần tránh những thói xấu có thể khiến ông mất nước, và nếu không thể tránh được thì cũng không cần quá khắt khe với những thói xấu không nghiêm trọng. Ông cho rằng những việc có vẻ tội lỗi đôi khi lại đem lại sự an toàn và phồn thịnh.
Chương 16: Hào Phóng Và Keo Kiệt
Tiếng tăm hào phóng quá mức sẽ dẫn đến việc quân vương tiêu sạch của cải, phải bóc lột dân chúng bằng thuế khóa, cuối cùng bị ghét bỏ và khinh thường. Một quân vương khôn ngoan nên chấp nhận bị gọi là keo kiệt. Nhờ tằn tiện, ông sẽ có đủ nguồn lực để tự bảo vệ, chống lại kẻ thù mà không cần bóc lột dân chúng, và cuối cùng sẽ được kính trọng. Machiavelli chỉ ra rằng những chiến công vĩ đại thường được thực hiện bởi những người bị coi là keo kiệt. Việc hào phóng với của cải của người khác (chiến lợi phẩm) là điều có thể chấp nhận được, nhưng với tiền bạc của mình và thần dân thì phải tiết kiệm. Quân vương cần tránh bị khinh miệt và thù ghét, và sự hào phóng thái quá sẽ dẫn đến cả hai điều này.
Chương 17: Tàn Bạo Và Bao Dung – Làm Cho Dân Yêu Hay Làm Cho Dân Sợ
Quân vương muốn được coi là bao dung, nhưng cần cẩn trọng. Machiavelli cho rằng được dân sợ thì an toàn hơn nhiều so với được dân yêu quý nếu chỉ có thể chọn một trong hai. Con người thường vô ơn, hay thay đổi, dối trá, và hám lợi; họ dễ dàng làm hại người mà họ yêu mến hơn là người mà họ e sợ. Nỗi sợ hãi được duy trì bởi sự trừng phạt sẽ không bao giờ rời xa họ.
Tuy nhiên, quân vương cần khiến dân sợ nhưng không thù ghét mình. Điều này có thể đạt được bằng cách không xâm phạm của cải và vợ con của thần dân. Việc hành quyết cần có tội danh rõ ràng và phán quyết hợp lý, nhưng quan trọng nhất là tránh xâm phạm tài sản. Machiavelli cũng nói rằng khi chỉ huy đội quân đông đảo, quân vương không cần e ngại tiếng tàn bạo, vì nó giúp quân đội thống nhất và sẵn sàng chiến đấu (ví dụ Hannibal). Ngược lại, sự nhân từ quá mức có thể làm hư hỏng quân đội (ví dụ Scipio).
Chương 18: Chữ Tín Của Quân Vương
Machiavelli khẳng định rằng một quân vương khôn ngoan không thể và không nên giữ lời khi sự trung tín đó đem lại bất lợi cho ông và khi những lý do của lời hứa đã không còn nữa. Ông cho rằng có hai phương thức đấu tranh: bằng luật pháp (của con người) và bằng vũ lực (của dã thú), và quân vương cần biết vận dụng cả hai. Ông đưa ra hình ảnh quân vương phải biết kết hợp sức mạnh của sư tử (dọa sói) với sự tinh ranh của cáo (nhận ra cạm bẫy). Quân vương cần biết ngụy trang, làm kẻ đạo đức giả và dối trá khi cần thiết, vì con người thường đơn giản và dễ bị lừa dối bởi vẻ bề ngoài. Ông không cần có tất cả phẩm chất tốt, nhưng phải làm ra vẻ như có chúng. Kết quả cuối cùng mới là đáng quan tâm, vì số đông dân chúng thường bị vẻ bề ngoài và kết quả của sự việc chi phối.
Chương 19: Tránh Bị Khinh Miệt Và Thù Ghét
Điều quan trọng nhất đối với quân vương là tránh bị thù ghét và khinh miệt.
- Thù ghét: Bị gây ra bởi lòng tham lam, chiếm đoạt tài sản, vợ con của thần dân.
- Khinh miệt: Bị gây ra bởi tính khí thất thường, phù phiếm, yếu mềm, hèn nhát và thiếu quyết đoán.
Quân vương phải thể hiện sự vĩ đại, nghị lực, tôn nghiêm và sức mạnh trong mọi hành động. Đối với các vấn đề đối ngoại, ông cần có đồng minh và binh sĩ giỏi. Đối với đối nội, ông cần đề phòng những âm mưu phản nghịch bằng cách không bị dân thù ghét. Âm mưu ít khi thành công vì kẻ bày mưu luôn đối mặt với nhiều rủi ro và không thể tin tưởng đồng bọn. Machiavelli phân tích cuộc đời và cái chết của các Hoàng đế La Mã (Marcus, Commodus, Pertinax, Alexander, Severus, Antoninus, Maximinus) để minh họa rằng việc làm hài lòng cả binh lính (thích quân phiệt) và dân chúng (thích thanh bình) là vô cùng khó khăn, và việc nhân nhượng binh lính thường dẫn đến sự thù ghét của dân chúng và sự sụp đổ. Hoàng đế Severus được xem là hình mẫu cho tân vương vì đã khéo léo kết hợp sức mạnh của sư tử và sự tinh ranh của cáo, được binh lính yêu mến và dân chúng kính trọng.
Chương 20: Pháo Đài Và Các Phương Thức Phòng Thủ Khác : Có Ích Hay Có Hại
Machiavelli bàn về các chính sách phòng thủ và ổn định quốc gia. Ông phản đối việc tước vũ khí của thần dân, mà ngược lại, khuyến khích vũ trang cho họ để họ trở thành lực lượng trung thành của quân vương. Khi chinh phục một vương quốc mới sáp nhập vào vương quốc cũ, cần tước vũ khí của dân bị chinh phục (trừ kẻ ủng hộ), và làm suy yếu họ dần. Ông cho rằng việc kích động phe phái trong các thành phố phụ thuộc là một chính sách yếu ớt và có hại, vì khi kẻ thù đến, các thành phố bị chia rẽ sẽ dễ dàng thất thủ.
Machiavelli nhận định rằng quân vương trở nên vĩ đại khi vượt qua được những trở ngại và nghiền nát sự chống đối. Ông cũng lưu ý rằng những kẻ bị nghi ngờ ban đầu đôi khi lại tỏ ra trung thành và hữu ích hơn. Về pháo đài, ông cho rằng chúng hữu dụng hay không tùy vào hoàn cảnh, nhưng pháo đài vững chãi nhất chính là không bị thần dân thù ghét. Nếu dân chúng căm thù, pháo đài không thể bảo vệ được quân vương.
Chương 21: Để Giành Được Lòng Kính Trọng
Để giành được lòng kính trọng, quân vương cần thể hiện những hành động cao cả và tài năng siêu việt. Ferdinand xứ Aragon là một ví dụ điển hình: ông đã xây dựng danh tiếng và quyền lực bằng cách tấn công Granada, sử dụng tôn giáo cho mục đích riêng, tấn công châu Phi, Italia và Pháp, luôn thực hiện những công cuộc vĩ đại khiến thần dân kinh ngạc. Trong đối nội, quân vương cần biết khen thưởng và trừng phạt để tạo dư luận. Trong đối ngoại, quân vương nên là một người bạn thực sự hoặc một kẻ thù đúng nghĩa, tránh chính sách trung lập, vì trung lập thường dẫn đến việc trở thành nạn nhân của kẻ thắng và bị kẻ bại bỏ rơi. Quân vương cũng nên khuyến khích tài năng, vinh danh người xuất sắc, khuyến khích dân chúng tự do làm ăn và tổ chức các lễ hội cho dân. Quan trọng nhất là luôn giữ được sự tôn nghiêm của mình.
Chương 22: Các Vị Quân Sư
Việc chọn quân sư là vô cùng quan trọng và phụ thuộc vào sự sáng suốt của quân vương. Quân vương khôn ngoan sẽ có cận thần có năng lực và trung thành. Machiavelli chia trí tuệ làm ba loại: tự hiểu, hiểu người khác hiểu, và không hiểu gì. Quân vương ít nhất phải thuộc loại thứ hai để có thể nhận biết tốt xấu trong lời khuyên. Quân sư tốt phải luôn nghĩ cho quân vương, không tìm kiếm lợi ích riêng. Ngược lại, quân vương cũng phải quan tâm đến quân sư bằng cách tôn trọng, ban phát danh vọng và tiền bạc để họ trung thành. Mối quan hệ tin cậy lẫn nhau giữa quân sư và quân vương là chìa khóa thành công.
Chương 23: Làm Thế Nào Để Tránh Những Kẻ Xu Nịnh
Kẻ xu nịnh là một sai lầm khó tránh khỏi trong triều đình. Quân vương khôn ngoan nên chọn một số người khôn ngoan được quyền nói sự thật với ông, nhưng chỉ khi được hỏi. Ông phải hỏi về mọi thứ, lắng nghe quan điểm của họ, nhưng tự mình quyết định và kiên định với chính sách đã đề ra. Nếu quân vương dễ bị tác động, ông sẽ trở thành con mồi của những kẻ xu nịnh hoặc “đẽo cày giữa đường”. Machiavelli kết luận rằng sự khôn ngoan của quân vương mang lại những lời khuyên tốt, chứ không phải lời khuyên tốt mang lại sự khôn ngoan của quân vương.
Kết luận
Chương 24: Lý Do Các Quân Vương Italia Đánh Mất Vương Quốc
Các quân vương Italia mất vương quốc của mình trong thời đại của Machiavelli là do mắc những sai lầm trong việc sử dụng quân đội, bị dân chúng thù ghét hoặc quý tộc không ưa. Ông nhấn mạnh rằng họ không nên đổ lỗi cho số phận mà phải tự trách mình ngu dốt, không nghĩ đến việc thời thế đổi thay khi trời yên gió lặng. Việc chỉ nghĩ đến bỏ chạy khi khó khăn là một chính sách tồi tệ. Biện pháp bảo vệ tốt nhất, vững chắc và lâu dài là dựa vào bản thân và sự khôn khéo của chính mình.
Chương 25: Vai Trò Của Số Phận Và Cách Đương Đầu Với Số Phận
Machiavelli cho rằng số phận chi phối một nửa những hành động của chúng ta, còn một nửa hoặc gần một nửa còn lại là do chính chúng ta quyết định. Ông ví số phận như một dòng sông tàn phá, khi nổi giận chúng tràn ngập đồng bằng, nhưng khi trời quang mây tạnh, con người có thể đắp đê, khơi mương để phòng bị. Quân vương nào hoàn toàn dựa vào số phận sẽ thất bại khi số phận đổi thay. Ông tin rằng người biết lựa theo thời thế mà hành động sẽ thành công, và táo bạo thì hơn cẩn trọng, vì số phận giống như người đàn bà, cần phải nặng tay và cương quyết với nàng.
Chương 26: Lời Kêu Gọi Giải Phóng Italia
Machiavelli kết thúc cuốn sách bằng lời kêu gọi khẩn thiết một vị tân vương tài trí và khôn ngoan hãy đứng lên giải phóng Italia khỏi cảnh ngoại xâm và chia cắt, thống nhất đất nước. Ông cho rằng thời điểm hiện tại là vô cùng thuận lợi, và Italia đang chìm đắm trong tủi nhục, chờ đợi một vị cứu tinh. Ông kêu gọi dòng họ Medici nhận lấy sứ mệnh này, noi theo gương Moses, Cyrus, Theseus. Nền tảng thực sự cho hành động này là thiết lập một quân đội quốc gia thiện chiến, trung thành. Ông tin rằng người Italia có khả năng vô bờ bến và chỉ còn thiếu các lãnh tụ mà thôi, và khi có một lãnh đạo tài ba, họ sẽ vượt qua mọi khó khăn. Trích dẫn thơ của Petrarch, Machiavelli hy vọng sự khôn ngoan sẽ chiến thắng bạo tàn và lòng dũng cảm ngàn xưa trong trái tim người Italia sẽ không bao giờ chết.