Thói Quen Tốt Rèn Trí Não Siêu Việt

Lời mở đầu

Tác giả Kisou Kubota, nhà thần kinh học với hơn nửa thế kỷ nghiên cứu não bộ, trình bày về mối quan hệ giữa não và các hoạt động ăn, ngủ, vận động, học tập.
Cuốn sách tập trung vào việc giới thiệu các thói quen sinh hoạt hàng ngày để phát triển não bộ và nuôi dạy trẻ thông minh, đặc biệt nhấn mạnh “cải thiện trí thông minh thông qua quá trình vận động”.
Tác giả chỉ ra những vấn đề của xã hội hiện đại như học nhồi nhét, thiếu vận động, ngủ muộn dẫn đến áp lực liên tục, gây tổn thương hồi hải mã (liên quan đến ký ức) và vỏ não trước trán (điều khiển hành động).
Mong muốn phụ huynh áp dụng các thói quen được giới thiệu để con cái có tương lai tươi sáng.

Chương 1: Rèn luyện não qua thói quen sinh hoạt

1. Tầm quan trọng của giấc ngủ

Giấc ngủ cân bằng là nền tảng quan trọng cho sức khỏe và cuộc sống, giúp phòng tránh các bệnh như tiểu đường, cao huyết áp, béo phì, trầm cảm.
Não không hoàn toàn nghỉ ngơi khi ngủ; việc tạo “nhịp” cho giấc ngủ là vô cùng cần thiết, thích ứng với nhịp sinh học ngày đêm (circadian rhythm).
Ánh sáng mặt trời buổi sáng kích hoạt nhân trên chéo (SCN) trong não, giúp điều chỉnh đồng hồ sinh học.
Nên tắt toàn bộ ánh sáng vào buổi tối để não dễ nhận ra giờ ngủ.
Giờ ngủ lý tưởng là đi ngủ lúc 9 giờ tối và thức dậy lúc 6 giờ sáng.
Thời gian ngủ cần thiết theo độ tuổi: sơ sinh (18 tiếng), dưới 6 tuổi (11-12 tiếng), tiểu học (8-10 tiếng), trung học (dưới 9 tiếng).
Hoocmon tăng trưởng tiết ra nhiều nhất từ 10 giờ tối đến 2 giờ sáng. Ngủ muộn trong khoảng thời gian này sẽ ảnh hưởng đến sự phát triển chiều cao và não bộ của trẻ.

2. Có thể học trong lúc ngủ?

Não bộ vẫn hoạt động để củng cố ký ức khi ngủ. Học bài hoặc đọc sách trước khi ngủ giúp ghi nhớ tốt hơn.
Cha mẹ nên nhắc lại những điều tốt đẹp hoặc những thất bại trong ngày trước khi trẻ ngủ, giúp lưu lại ký ức và suy nghĩ tích cực hơn khi thức dậy.
Thay vì rèn “ngủ sớm, dậy sớm”, hãy tập cho trẻ thói quen “dậy sớm, ngủ sớm”. Dậy sớm sẽ khiến trẻ buồn ngủ nhanh hơn vào buổi tối.
Vận động nhiều vào ban ngày cũng giúp trẻ ngủ ngon hơn vào buổi tối.
Điều quan trọng là duy trì nhịp giấc ngủ đều đặn, kể cả cuối tuần, để tránh làm lệch nhịp sinh hoạt và gây thiếu ngủ.
Mất ngủ liên tục là dấu hiệu bất ổn, có thể dẫn đến giảm hứng thú hoạt động và bệnh trầm cảm.

3. Nghiêm khắc tuân thủ khi nào thì phải dừng ăn

Tế bào mỡ phát triển nhanh nhất ở trẻ 4-5 tuổi và số lượng này sẽ không giảm trong suốt cuộc đời. Ăn quá nhiều dẫn đến béo phì, giảm vận động, và suy giảm hoạt động vùng vỏ não trước trán.
Dạy trẻ cách không ăn quá mức bằng cách chuyển hướng sự chú ý hoặc cha mẹ tự làm gương trong việc kiểm soát khẩu phần ăn.
Chất dinh dưỡng cần thiết cho não bộ đang phát triển:
- Axit folic: Cần thiết cho phân chia tế bào, có nhiều trong rau xanh đậm (rau chân vịt, súp lơ).
- DHA và EPA: Thúc đẩy quá trình tạo mới và tốt cho não, có nhiều trong cá mòi, cá thu ngừ.
- Choline: Chất cần thiết để tổng hợp Acetylcholin (chất dẫn truyền thần kinh quan trọng cho học tập, phán đoán, ký ức và vận động), có trong trứng, gan, thịt, cá, đậu, sữa.
- Nghệ: Tốt cho hoạt động của não, có giả thuyết giúp giảm nguy cơ Alzheimer.
Đồ ăn vặt:
- Nên hạn chế các sản phẩm chứa axit béo chuyển hóa (bơ thực vật, shortening) như bánh kem, bánh quy vì có thể gây xơ vữa động mạch và trí nhớ kém về sau.
- Khuyến khích sô cô la (đặc biệt loại có GABA, polyphenol) với hàm lượng đường vừa phải, có lợi cho hoạt động của vùng vỏ não trước trán.
Bữa ăn gia đình rất quan trọng để điều chỉnh lượng thức ăn, dạy phép tắc ăn uống và tăng cường giao tiếp vui vẻ.

4. Cách sử dụng hợp lý ti vi và trò chơi điện tử

Ti vi là phương tiện truyền thông thụ động. Nghiên cứu cho thấy trẻ xem ti vi hơn 3 giờ mỗi ngày trong tuổi dậy thì có thể có địa vị xã hội và tiềm lực kinh tế yếu khi trưởng thành.
Nên chỉ cho trẻ xem chương trình giáo dục và không quá 3 tiếng một ngày. Tận dụng thời gian xem ti vi để bắt đầu làm điều mới hoặc vận động cơ thể.
Trò chơi điện tử có tính tương tác, có thể rèn khả năng suy nghĩ nhanh và hành động kịp thời. Tuy nhiên, chơi quá nhiều có thể làm lơ là vận động, học tập và gây hại cho mắt.
Sử dụng trò chơi điện tử như một phần thưởng khi trẻ hoàn thành nhiệm vụ giúp kích hoạt hệ thống tưởng thưởng (dopamine) trong não bộ, rất tốt cho sự phát triển của não.
Nên điều chỉnh việc sử dụng máy vi tính từ sớm, đặt ở phòng khách, đặt chế độ lọc nội dung, và dạy trẻ tư thế ngồi đúng cùng thói quen nghỉ mắt sau mỗi 30 phút sử dụng.

5. Dạy trẻ biết chịu đựng

Khả năng “chịu đựng” là một đức tính cần thiết, cần được dạy từ khi trẻ còn nhỏ để tránh rủi ro trong cuộc sống.
Rèn luyện khả năng chịu đựng liên quan đến cơ chế “trí nhớ ngắn hạn” ở vùng vỏ não trước trán (ghi nhớ thông tin trong thời gian ngắn).
Trò chơi đơn giản như giấu mặt và yêu cầu trẻ nhớ lại hình ảnh mẹ trước đó có thể rèn luyện trí nhớ ngắn hạn.
Khen ngợi trẻ thật nhiều khi chúng có thể chịu đựng tốt một điều gì đó sẽ kích hoạt hệ thống tưởng thưởng trong não bộ.
Cha mẹ cần kiên trì dạy trẻ tính kiên nhẫn từ 2-3 tuổi, giúp trẻ hiểu rằng nỗ lực và chịu đựng sẽ mang lại kết quả tốt đẹp.

6. Tại sao chào hỏi lại quan trọng?

Chào hỏi là một yếu tố căn bản trong giao tiếp, giúp trẻ cảm nhận và suy nghĩ nhiều điều thông qua việc quan sát khuôn mặt và tâm trạng của đối phương.
Đây là một hình thức rèn luyện não bộ vì đòi hỏi nhiều hoạt động khác nhau của não.
Cha mẹ nên tập cho trẻ thói quen nhìn vào mặt người đối diện khi chào hỏi và nói năng đàng hoàng, cũng như dạy các lời mời khi ăn cơm và cảm ơn sau bữa ăn.
Thói quen này giúp cha mẹ nắm bắt được tình trạng và tâm trạng của con ngay cả khi trẻ lớn lên và ít trò chuyện hơn.

7. Những đứa trẻ có thể hiểu một cách đại khái sự vật, sự việc xung quanh là những đứa trẻ thông minh

Khả năng “có vốn hiểu biết rộng về nhiều phạm vi, lĩnh vực” quan trọng hơn việc chỉ biết chi tiết về một vài thứ nhất định.
Cảm giác về thời gian: Não không có bộ phận chuyên biệt. Cần giúp trẻ học cách cảm nhận thời gian từ nhỏ thông qua các hoạt động hàng ngày (ví dụ: đặt đồng hồ, nói về thời gian ăn cơm, dọn đồ chơi, đi bộ).
Nuôi dưỡng cách nhìn vạn vật trong cục diện tổng thể: Dạy trẻ ước lượng giá cả (chơi trò đi chợ), vẽ bản đồ sơ sài. Điều này liên quan đến khả năng xác định những điều thực sự quan trọng trong tương lai.

8. Khi làm được điều gì mới, não trẻ sẽ trưởng thành

Cảm giác “làm được rồi” mang lại cảm giác sung sướng nhất cho não bộ, kích thích tiết dopamine và kích hoạt vùng vỏ não trước trán. Việc “cố gắng một chút là làm được” giúp não phát triển.
Không nên bắt trẻ học những điều đã biết vì việc đó không mang lại nhiều ý nghĩa nuôi dưỡng não. Cần thử thách trẻ với những điều mới mẻ.
Tuy nhiên, với môn Toán, làm đi làm lại nhiều lần giúp tăng tốc độ tính toán và kích hoạt vùng vỏ não trước trán.
Khuyến khích trẻ đọc qua sách giáo khoa một lượt khi bắt đầu học kỳ mới để nắm sơ lược nội dung và bồi dưỡng trí tò mò.
Dạy trẻ tự quan tâm đến bản thân thông qua việc nhà. Khuyến khích trẻ làm những việc mới theo trình tự, phù hợp với tốc độ phát triển của trẻ để tránh làm mất tự tin.

9. Tự suy nghĩ và đưa ra câu trả lời

Đứa trẻ thông minh là đứa trẻ có khả năng suy nghĩ độc lập, phát biểu và thuyết phục mọi người về ý kiến của mình, không phải chỉ có trí nhớ tốt.
Hệ thống giáo dục như ở Mỹ, khuyến khích tranh luận và bàn bạc, giúp trẻ học cách đưa ra ý kiến cá nhân, lắng nghe người khác và hoàn thiện tư duy của mình.
Cha mẹ cần giúp trẻ có ý kiến riêng và có thể tự ra quyết định bằng cách đặt câu hỏi “Con nghĩ như thế nào?” hoặc “Nếu là con thì con sẽ làm gì?” khi xem tin tức, phim tài liệu.
Tạo nhiều cơ hội để trẻ suy nghĩ và luyện tập thể hiện bằng ngôn ngữ.
Khi trẻ cãi nhau, cha mẹ nên lắng nghe từ cả hai phía để giúp trẻ rèn luyện việc nói ra suy nghĩ của mình. Học thuộc là quan trọng nhưng không phải là tất cả.

10. Nuôi con sẽ tác động tích cực đến não CỦA CHA MẸ

Những bậc phụ huynh nuôi dạy con một cách tích cực (học hỏi, quan tâm đến con, tham gia các hoạt động xã hội vì con) sẽ ngày càng sáng suốt hơn, với vùng vỏ não trước trán phát triển và hoạt động hiệu quả hơn.
Việc chăm sóc con cái đòi hỏi sự vận dụng trí óc, qua đó não bộ của cha mẹ được rèn luyện rất tốt.
Cha mẹ không nên dành quá nhiều thời gian cho một việc mà nên thử làm nhiều việc khác nhau để tốt hơn cho não bộ.
Quan trọng là không làm thay mọi việc cho trẻ. Nếu cha mẹ quyết định và làm mọi thứ cho con, sẽ không tốt cho sự phát triển não bộ của trẻ, giống như ngắt đi chồi non giúp trẻ trưởng thành.

Chương 2: Tại sao vận động sẽ giúp trẻ trở nên thông minh hơn?

1. Tất cả mọi vận động đều xuất phát từ vùng vỏ não trước trán

Vận động là điều cha mẹ nhất định phải đưa vào cuộc sống của trẻ. Tác giả lấy ví dụ bản thân đi bộ hơn 30 năm giúp cơ thể nhẹ nhàng, tăng hứng thú nghiên cứu.
Tất cả những hình thức vận động được thực hiện do ý chí của bản thân đều xuất phát từ vùng vỏ não trước trán (trung khu điều khiển mọi hoạt động, suy nghĩ).
Vận động cơ thể chính là việc sử dụng vùng vỏ não trước trán, tương đương với việc “suy nghĩ”. Càng sử dụng não nhiều, mật độ liên kết tế bào thần kinh càng dày đặc.
Đi bộ từ khi trẻ 1 tuổi là thói quen tốt. Dạy trẻ quy tắc an toàn (tránh vấp, dừng đèn đỏ), giúp vùng hải mã hoạt động và ghi nhớ thông tin.
Đi bộ nhanh là hình thức vận động ưu việt hơn vì kích hoạt cả vùng vận động của não và vùng não trước. Chú ý tư thế đi bộ và đế giày của trẻ.
Tư thế ngồi xổm cũng là thói quen sinh hoạt tốt, giúp rèn luyện khả năng tự nâng đỡ cơ thể và giữ thăng bằng.

2. Việc vận động cơ thể sử dụng đến não bộ nhiều hơn việc suy nghĩ.

Việc hành động (vận động) tự thân một cách tích cực cực kỳ tốt đối với việc kích thích hoạt động của vùng vỏ não trước trán.
Nên “rèn luyện não thông qua vận động cơ thể thay vì chỉ biến nó trở thành vật chứa đựng tri thức”.
Đi bộ hoặc chạy bộ giúp não hoạt động tốt hơn việc ngồi lỳ trước bàn học hàng tiếng đồng hồ.
Các nghiên cứu khoa học đã chứng minh vận động có hiệu quả đáng kể trong việc rèn luyện não, như tăng điểm số trong các bài kiểm tra và làm lớn hơn vùng vỏ não trước trán (ví dụ: luyện chơi tung hứng).
“Những đứa trẻ chạy nhanh cũng là những đứa trẻ học nhanh và tốt” vì chạy giúp vùng vỏ não trước trán hoạt động tốt hơn.
Cha mẹ nên tạo môi trường khuyến khích trẻ vận động (đưa đến các câu lạc bộ thể thao, tham gia hội thao) để trẻ tự ý thức và duy trì thói quen vận động.

3. Trẻ sẽ phát triển nhanh hơn qua những phương thức vận động có tính thắng thua

Việc tham gia các môn thể thao có tính thắng thua mang lại nhiều tác động tích cực cho não bộ.
Nên cho trẻ tiếp xúc sớm với các câu lạc bộ bóng đá, bóng chuyền, bơi lội.
Khi tham gia các hội thi thể thao, việc suy nghĩ về chiến thuật, phương pháp luyện tập để chiến thắng, và niềm vui “mình đã làm được rồi” khi giành chiến thắng sẽ làm hệ thống tưởng thưởng hoạt động, tiết ra dopamine, kích hoạt thùy não trước trán.
Thất bại cũng là cơ hội để não bộ hoạt động: vùng ACC (vành đai vỏ não trước) sẽ hoạt động, giúp não phân tích lỗi lầm và xây dựng chiến lược mới để không tái diễn thất bại. Kinh nghiệm thất bại được ghi nhớ và giúp trẻ trưởng thành hơn.
Tinh thần cạnh tranh không chỉ trong học tập mà còn trong thể thao giúp trẻ trưởng thành.
Những trẻ ít vận động, chỉ nghiện trò chơi điện tử và ti vi khi còn nhỏ có thể sẽ khó tự mình suy nghĩ và hành động khi trưởng thành.
Tác giả khẳng định: “Từ khi còn nhỏ, cha mẹ hãy tạo cho trẻ thói quen vận động. Đó chính là loại phân bón tốt nhất cho sự phát triển của trẻ mà cha mẹ có thể mang lại”.

4. Trẻ học cách giao tiếp qua các trò chơi đồng đội

Hội thoại là một hành vi cực kỳ cao cấp đối với hoạt động của não, đòi hỏi khả năng hiểu, ghi nhớ ngắn hạn và phản hồi ý kiến.
Cha mẹ nên tích cực trò chuyện với trẻ từ nhỏ để giúp trẻ học từ vựng và nâng cao năng lực giao tiếp.
Năng lực giao tiếp này có thể rèn luyện rất nhiều thông qua vận động, đặc biệt là các trò chơi đồng đội (bóng đá, bóng chuyền).
Trong các môn thể thao đồng đội, trẻ học cách đưa ra ý kiến, lắng nghe người khác, bàn bạc và đề cao tinh thần đồng đội để đạt mục tiêu chung.
Thể thao cũng là hình thức rèn luyện tốt để xây dựng khả năng ứng biến tức thời trong giao tiếp.
Bơi lội rất được khuyến khích vì giúp tăng kích cỡ phổi và khả năng hấp thu oxy tối đa, điều cần thiết cho hoạt động của não bộ và làm chậm quá trình lão hóa về sau.

5. Rèn luyện “tế bào thần kinh gương” bằng việc bắt chước và ghi nhớ

Trong não có “tế bào thần kinh gương” (Mirror Neuron), được phát hiện bởi Giacomo Rizzolatti, giúp chúng ta dễ dàng bắt chước những động tác vừa nhìn thấy.
Khi muốn xây dựng những thói quen tốt cho trẻ, cha mẹ nên “cho trẻ thấy mình đang thực hiện nghiêm túc” trước (ví dụ: cách cầm đũa, chào hỏi).
Cha mẹ nên đứng cùng phía với trẻ khi làm mẫu và yêu cầu trẻ hình dung động tác chính xác trong đầu trước khi thực hiện, giúp rèn luyện trí nhớ ngắn hạn.
Tế bào thần kinh gương không chỉ giúp bắt chước hành động mà còn tạo ra sự đồng cảm, giúp trẻ đọc và cảm nhận cảm xúc của người đối diện.
Xây dựng một bầu không khí gia đình đầm ấm, vui tươi với những nụ cười sẽ giúp nuôi dạy trẻ thành một đứa trẻ vui tươi, tích cực.

6. Tư thế tốt sẽ mang lại thành tích tốt

“Tư thế đúng” là điều căn bản nhất trong mọi hoạt động. Khi duy trì tư thế, cơ trương lực hoạt động, kích hoạt vùng vỏ não trước trán.
Điều quan trọng nhất là tạo cho trẻ thói quen luôn chú ý đến tư thế chính xác ngay từ khi còn nhỏ.
Cha mẹ nên thường xuyên kiểm tra, nhắc nhở trẻ giữ thẳng lưng và chuẩn bị ghế phù hợp với chiều cao của trẻ.
Nếu trẻ có thể giữ được tư thế chính xác trong thời gian dài như một phản xạ tự nhiên, điều đó chứng tỏ não đã diễn ra các hoạt động khác, và mức độ hoạt động trí óc của trẻ cũng sẽ cao hơn.

Chương 3: Việc sử dụng tay hoặc ca hát đều là những hình thức vận động ưu Việt

1. Con người là loài động vật duy nhất có thể sử dụng tay một cách khéo léo

Cơ hội sử dụng kỹ năng của tay và ngón tay đang ngày càng giảm đi trong xã hội hiện đại (máy gọt bút chì, máy giặt, trò chơi điện tử bấm nút).
Thực tế, con người được ban cho đôi bàn tay có thể sử dụng khéo léo hơn bất kỳ loài động vật nào khác, có khả năng thực hiện các hoạt động phức tạp và tinh tế, kích hoạt vùng vỏ não trước trán.
Trong vùng não vận động có vùng não vận động mới bắt đầu hoạt động khi trẻ được 2 tuổi. Cần rèn luyện các cử động sử dụng ngón tay ngay từ khi 0 tuổi để kích hoạt vùng này.
Tay cũng là cơ quan cảm giác “chạm và cảm nhận”, hai chức năng không thể sử dụng riêng rẽ. Việc có thể sử dụng tay thuần thục giúp não được sử dụng tốt hơn. “Tay là bộ não bên ngoài cơ thể”.

2. Làm thế nào để khiến cử động của bàn tay và ngón tay trở nên khéo léo hơn?

Để đôi tay trở nên khéo léo, cần sử dụng nó thường xuyên và tích cực ngay từ khi sinh ra (ví dụ: tận dụng phản xạ cầm nắm của trẻ sơ sinh).
Mua những món đồ chơi giúp trẻ tập luyện sự phối hợp giữa các ngón tay (xếp khối gỗ, lego, ghép tranh).
Dạy trẻ tự cầm bát và sử dụng thìa khi cai sữa, là cơ hội luyện tập ngón tay 3 lần mỗi ngày.
Chơi ném bóng cũng là cách luyện tập ngón tay hiệu quả, giúp trẻ học cách giữ bóng và điều khiển ngón tay.
Tạo thói quen sử dụng thành thục các động tác từ cánh tay đến bàn tay (tập bò qua chân bố, đẩy xà đơn, xà kép).
Khuyến khích trẻ dùng bút chì để viết, dùng dụng cụ để vẽ tranh, dùng dao và cưa để chế tạo đồ vật thay vì chỉ dùng máy vi tính, giúp rèn luyện sự khéo léo của tay.
Tận dụng các việc nhà như gài nút áo, vắt nước khăn lau, mở nắp chai, phơi/xếp quần áo để rèn luyện ngón tay, khả năng tập trung và tư duy.

3. Khi làm đồ thủ công hay gấp giấy (origami)

Làm đồ thủ công từ giấy, hồ dán và kéo giúp luyện tập sử dụng kéo, đồng thời việc tưởng tượng và suy nghĩ theo quy trình làm cho vùng vỏ não trước trán hoạt động.
Nên hạn chế băng keo và kim bấm để tăng cơ hội cử động ngón tay linh hoạt. Sử dụng hồ dán khuyến khích trẻ suy nghĩ và chờ đợi, rèn luyện não và ngón tay.
Gấp giấy origami cũng đòi hỏi cử động linh hoạt của đầu ngón tay. Cha mẹ nên khuyến khích trẻ tự gấp theo cách mình muốn để phát huy năng lực sáng tạo. Gấp các mẫu khó giúp sử dụng trí não tối đa.

4. Nuôi dạy trẻ thành những đứa trẻ có biểu cảm phong phú

Vùng vận động của não tạo ra biểu cảm trên khuôn mặt nằm gần vùng cử động tay, nên cử động tay có thể làm biểu cảm khuôn mặt phong phú hơn.
Cha mẹ nên cùng trẻ chơi những trò sử dụng toàn bộ khuôn mặt (nháy mắt, nhăn mũi, bĩu môi, đấu mắt) ngay từ khi trẻ còn nhỏ.
Việc ra ngoài gặp gỡ mọi người giúp trẻ nhìn thấy biểu cảm thực tế của đối phương, đọc được cảm xúc và phản ứng phù hợp.
Xây dựng một bầu không khí gia đình vui tươi với những nụ cười là con đường ngắn nhất để nuôi dạy con thành một đứa trẻ vui vẻ.

5. Chơi nhạc cụ giúp trẻ thông minh hơn

Chơi nhạc cụ giúp làm tăng cường liên kết giữa những tế bào thần kinh trong não. Piano đặc biệt tốt vì yêu cầu sử dụng tất cả các ngón tay, kích thích cả hai bán cầu não và vùng vỏ não trước trán.
Nghệ sĩ hàng đầu luôn luyện tập mỗi ngày, đồng nghĩa với việc họ luôn cải thiện trí não mỗi ngày.
Nên luyện tập “mỗi ngày 15 phút trong hai tuần” để tạo thói quen và dần dần thay đổi cấu tạo và hoạt động của não.
Biểu diễn hòa tấu tại các buổi diễn sẽ kích thích não bộ rất nhiều, mang lại cảm xúc thăng hoa và kích hoạt hệ thống thần kinh tưởng thưởng.
Cha mẹ nên cho trẻ trải nghiệm nhiều nhạc cụ nhất có thể (nếu trẻ thích và điều kiện kinh tế cho phép).
Các nhạc cụ hơi như harmonica, sáo, kèn giúp luyện tập cách hô hấp và cử động miệng, điều quan trọng cho phát âm chuẩn.

6. Tại sao hát lại tốt cho não?

Ngôn ngữ chính là “âm thanh”. Khi chơi nhạc, vùng não lý giải âm thanh phát triển, giúp nghe và xử lý âm thanh tốt hơn, từ đó nâng cao năng lực ngôn ngữ.
Việc phát ra âm thanh lớn khi hát cũng giúp thính giác phát triển tốt hơn.
Khi ngân nga hát, tâm trạng thường tốt hơn vì kích hoạt VTA, tiết dopamine, làm thùy não trước hoạt động tích cực.
Hát rất có hiệu quả trong việc tưởng thưởng. Khi nhận ra mình hát hay/dở, trẻ sẽ có khuynh hướng nỗ lực hơn để cải thiện.
Cha mẹ nên cho trẻ nghe và hát thật nhiều bài hát (không chỉ ru), hoặc chơi các đồ chơi phát ra âm thanh, đưa âm nhạc vào cuộc sống của trẻ càng nhiều càng tốt.

7. Để học ngoại ngữ, trước hết phải bắt đầu từ âm nhạc?

Những đứa trẻ trưởng thành trong môi trường gần gũi với âm nhạc sẽ có năng lực học ngoại ngữ tốt hơn, vì ngôn ngữ là một bộ phận của âm thanh.
Nếu muốn học ngoại ngữ, trước tiên nên đưa âm nhạc vào cuộc sống, vì việc đó sẽ mang lại hiệu quả cao hơn cho việc học ngôn ngữ. Hát những bài hát nước ngoài là một cách học ngoại ngữ rất tốt.
Khéo léo kết hợp âm nhạc vào việc học quốc ngữ và ngoại ngữ sẽ giúp nâng cao thành tích của trẻ một cách vui vẻ.
Thay vì chỉ ngồi học trên bàn, việc kết hợp chơi piano, violin, bơi lội hay vẽ tranh có thể mang lại kết quả tương tự trong việc cải thiện trí não và thành tích học tập.

Chương 4: Những việc phải làm trong sinh hoạt hằng ngày

1. Rèn luyện cảm xúc cho trẻ bằng cách đi tản bộ

Từ 1 tuổi, cha mẹ nên dẫn trẻ ra ngoài đi tản bộ. Điều này không chỉ tốt cho vận động mà còn rất quan trọng trong việc rèn luyện cảm xúc của trẻ (cảm nhận thiên nhiên, thời tiết).
Tôn trọng mong muốn của trẻ khi chúng muốn dừng lại, và cố gắng trả lời những câu hỏi tò mò của trẻ để tăng cường kết nối và truyền đạt giá trị.
Khoảng thời gian thân mật giữa cha mẹ và con cái cho đến khi trẻ 3 tuổi là không gì có thể thay thế được đối với sự phát triển trí não của trẻ.
Dẫn trẻ đến các địa điểm khác nhau như công viên, quảng trường, siêu thị, trung tâm mua sắm để mang lại nhiều kích thích, dạy tên đồ vật, số đếm, và kỹ năng bảo vệ bản thân.
Khi đi mua sắm, cha mẹ nên nói trước những thứ định mua để ngăn chặn việc trẻ đòi mua lung tung.

2. Vui chơi là kho báu của học tập

Vui chơi với bạn bè cùng trang lứa ở ngoài trời cực kỳ tốt cho sự phát triển não bộ, đặc biệt là rèn luyện khả năng lãnh đạo, làm việc nhóm và giao tiếp.
Trong quá trình vui chơi, trẻ học được cách thuyết phục, đưa ra quyết định, nhường nhịn và học về quan hệ giữa con người với con người thông qua những lúc thất bại, làm tổn thương hoặc bị tổn thương.
Cha mẹ nên hạn chế can thiệp vào những cuộc cãi vã, bất đồng nhỏ giữa lũ trẻ, để chúng tự giải quyết và học cách thu hẹp khoảng cách với bạn bè.

3. Thời gian ăn uống và các bữa phụ là cơ hội để học tập

Cha mẹ nên dạy cho trẻ những quy luật về số đếm, độ dài, kích cỡ, trọng lượng càng sớm càng tốt, giúp trẻ có những đánh giá xấp xỉ trước khi vào tiểu học.
Bữa ăn chính và các bữa nhẹ là thời gian tốt nhất để rèn luyện khả năng so sánh con số hoặc sự khác biệt về độ lớn (ví dụ: chia bánh, so sánh lượng thức ăn, cảm nhận hộp sữa nặng/nhẹ).
Bắt đầu bằng cách cho trẻ so sánh những vật cùng loại.

4. Thức ăn cũng là công cụ để rèn luyện não

Giúp đỡ việc nhà, đặc biệt là nấu ăn, rất thích hợp để rèn luyện não bộ của trẻ. Việc xác nhận nguyên liệu, quyết định thực đơn, và chế biến song song các món ăn sẽ kích hoạt mạnh vùng vỏ não trước trán.
Cha mẹ nên để trẻ tập nấu ăn từ những việc đơn giản như lấy nguyên liệu, rửa rau, sau đó dần dần gọt vỏ, thái dưới sự giám sát. Luôn làm mẫu trước để kích hoạt tế bào thần kinh gương của trẻ.
Món sandwich được khuyến khích vì an toàn (không cần lửa) và cho phép trẻ sáng tạo kết hợp nguyên liệu theo độ tuổi.
Điều quan trọng là cho trẻ thực hiện “từ những việc đơn giản cho đến những việc phức tạp, tiến hành từng bước một”.

5. Chữa bệnh dị ứng ở trẻ từng chút một

Trong trường hợp trẻ bị dị ứng, cha mẹ không nên quá căng thẳng và cẩn thận quá mức, điều này có thể mang lại tác động không tốt cho trẻ (trừ khi có chỉ định của bác sĩ).
Đối với những trường hợp dị ứng nhẹ, hãy kiên trì cho trẻ nếm thử từng chút một để cơ thể dần thích nghi, thay vì tránh hoàn toàn.

6. Dọn dẹp giúp rèn luyện vùng vỏ não trước trán

Thói quen dọn dẹp cực kỳ tốt đối với việc rèn luyện não bộ, kích hoạt vùng vỏ não trước trán.
Cha mẹ nên tạo thói quen dọn dẹp cho trẻ như một hình thức vui chơi, làm mẫu để trẻ bắt chước (tế bào thần kinh gương), đặc biệt khi trẻ 3-4 tuổi thích tự mình làm mọi thứ.
Chuẩn bị những hộp đựng đồ chơi dễ cầm, đặt ở nơi trẻ có thể với tới, và biến việc dọn dẹp thành một cuộc thi vui vẻ.
Sau khi trẻ làm xong, hãy khen ngợi thật nhiều để kích hoạt hệ thần kinh tưởng thưởng.
Nếu cha mẹ làm mọi việc thay cho trẻ, trẻ sẽ không học được thói quen dọn dẹp. Đôi khi, không dọn dẹp phòng cho đến khi trẻ tự nhận ra và muốn làm cũng là một cách để nuôi dưỡng tính tự lập của trẻ.

7. Cố gắng để không tạo ra những điểm yếu

Cha mẹ cần tôn trọng cá tính của trẻ nhưng tránh việc chỉ tập trung vào những điều trẻ thích, bỏ qua những điều trẻ ghét.
Để nuôi dạy trẻ thành người có khả năng tự suy nghĩ, phán đoán và giải quyết vấn đề, cần giúp chúng phát triển cân bằng tất cả các bộ phận của não.
Đối với những điểm yếu của trẻ (ví dụ: không thích chơi với bạn, kém giải đố), cha mẹ nên dùng các mẹo như mời bạn đến chơi, cho làm câu đố đơn giản hơn và khen ngợi hơi quá lời một chút khi trẻ làm được, giúp trẻ cảm nhận “làm được rồi” và khắc phục sự e sợ.
Không thất vọng với những việc trẻ không thể làm và khen ngợi những việc trẻ có thể làm.
Quan trọng là không so sánh trẻ với những đứa trẻ khác, vì sự phát triển của mỗi trẻ là khác nhau.

8. Việc nói dối cũng là một bằng chứng của sự khôn ngoan

Trên thực tế, nói dối là một trong những hoạt động cao cấp của bộ não, đòi hỏi việc xây dựng kế hoạch và luyện tập để đạt được mục đích.
Những đứa trẻ khoảng 4-5 tuổi nói dối thường là do chúng không thể phân biệt rõ ràng thế giới hiện thực và thế giới tưởng tượng trong đầu.
Trong trường hợp này, phụ huynh không nên la mắng mà nên cho trẻ một cơ hội giải thích, lắng nghe và tìm hiểu nguyên nhân (ví dụ: trẻ muốn gặp bà).
Sau đó, cung cấp các trải nghiệm thực tế (đi gặp bà, nói chuyện điện thoại) để trẻ dần hiểu về thực tế và xóa bỏ sự nhầm lẫn.
Cha mẹ cần chú ý cẩn trọng vì sự nhầm lẫn giữa hiện thực và tưởng tượng cũng có thể biến thành hành động nguy hiểm.

9. Khả năng tập trung và khả năng làm việc song song đều quan trọng như nhau

Khả năng tập trung rất quan trọng. Trẻ sẽ thể hiện khả năng tập trung đáng kinh ngạc nếu đó là việc chúng tự mình muốn làm. Từ 3 tuổi, tuyệt đối không nên làm phiền khi trẻ đang tập trung làm gì đó.
Việc tập trung khóc liên tục trong 5 phút ở trẻ 0-1 tuổi cũng tốt cho việc rèn luyện khả năng tập trung và tăng thể tích phổi.
Xã hội hiện nay đòi hỏi khả năng làm việc song song (thực hiện 2-3 việc cùng lúc) và xử lý thông tin. Trẻ thông minh thực sự là trẻ vừa có thể tập trung vào một công việc, vừa chú ý đến xung quanh và linh hoạt thay đổi thứ tự ưu tiên.
Rèn luyện khả năng thực hiện đồng thời nhiều việc trong thói quen sinh hoạt hàng ngày.
Việc “vừa ăn vừa làm việc khác” (ví dụ: xem ti vi) hoàn toàn không có vấn đề gì nếu cha mẹ dạy trẻ kỹ thuật (nhìn tay khi gắp thức ăn, nhìn ti vi khi nhai).

10. Làm thế nào để có thể xóa bỏ căng thẳng cho trẻ?

Nếu phải chịu căng thẳng liên tục từ hai tuần trở lên, não bộ sẽ bị tổn thương (khả năng ghi nhớ kém, phán đoán trì trệ), và vùng cảm nhận căng thẳng (nhân hạch não) sẽ hoạt động thường xuyên và lớn hơn.
Cha mẹ cần sớm phát hiện và xóa bỏ những nguyên nhân gây áp lực cho trẻ (ví dụ: bắt nạt ở trường học, áp lực học tập quá mức).
Trẻ cảm thấy áp lực hay không tùy thuộc vào kỹ năng của cha mẹ. Cha mẹ nên tránh lạm dụng từ “Không được” mà thay vào đó nên chuyển hướng suy nghĩ của trẻ sang niềm vui và sự thích thú khác.
Cha mẹ cần làm gương bằng cách không có những suy nghĩ tiêu cực, không cằn nhằn trước mặt con cái, và luôn sống tích cực, vui vẻ.

11. Hãy cùng xem lại cuộc hội thoại giữa cha mẹ và con cái

Lòng tin của trẻ sẽ được ươm mầm từ việc cha mẹ lắng nghe trò chuyện của chúng. Dù bận rộn, khi trẻ gọi, hãy dừng tay, hướng về phía trẻ, nhìn vào mắt và lắng nghe.
Cha mẹ cần cố gắng thực hiện những lời hứa với trẻ để xây dựng lòng tin.
Bữa ăn gia đình là cơ hội tuyệt vời để giao tiếp và phát hiện những điều bất thường ở trẻ. Tránh việc cha mẹ đọc báo hay xem ti vi trong bữa ăn, làm giảm đi cơ hội trò chuyện với con.

12. Cách sử dụng một kỳ nghỉ dài có lợi cho não

Cha mẹ nên duy trì cho trẻ thói quen ngủ sớm dậy sớm ngay cả trong các kỳ nghỉ dài.
Việc cha mẹ và con cái cùng vận động cơ thể, tắm ánh mặt trời vào buổi sáng cực kỳ tốt cho não bộ.
Khuyến khích cả gia đình đi du lịch cùng nhau trong kỳ nghỉ dài. Không gian khác lạ mang lại nhiều kích thích và hứng khởi. Đến thăm ông bà hoặc họ hàng cũng là cơ hội để trẻ có trải nghiệm mới và học cách quan tâm người khác.
Cả gia đình cùng đi leo núi cũng rất có lợi cho việc phát triển não bộ (tập hợp thông tin, lên kế hoạch kích hoạt vỏ não trước trán, khám phá thiên nhiên, học tinh thần đồng đội).
Cha mẹ nên khéo léo khơi gợi lòng hiếu kỳ của trẻ, cùng lên kế hoạch hoặc tìm hiểu về địa điểm du lịch để kỳ nghỉ trở thành khoảng thời gian ý nghĩa.

Thay cho lời kết

“Cách cư xử (躾)” trong tiếng Nhật có nghĩa là “cơ thể đẹp” (身が美しい), tức là thông qua bắt chước, trẻ sẽ học được những kỹ năng có ích trong cuộc sống.
Mục đích của cuốn sách là nuôi dưỡng một đứa trẻ có thể tự mình suy nghĩ tích cực và hành động.
Điều quan trọng nhất khi dạy trẻ cách cư xử là tình yêu thương của cha mẹ (đặc biệt khi trẻ còn bú).
Sự kiên trì dạy dỗ, bảo ban của người mẹ bằng cả lời lẽ và hành động sẽ được trẻ ghi nhớ suốt đời, trong khi ra lệnh hay ép buộc sẽ dễ bị lãng quên hoặc ghi nhớ sai lệch.
Thành quả của việc nuôi dạy con phụ thuộc vào sự cống hiến và tình yêu thương đúng đắn của cha mẹ.

Mục lục